M&A Việt Nam – Nhật Bản: Từ những thương vụ lớn đến hợp tác phát triển dài hạn

Dòng vốn Nhật Bản vào Việt Nam đang thay đổi về cách thức. Bên cạnh việc xây dựng nhà máy và mở rộng sản xuất, ngày càng nhiều doanh nghiệp Nhật lựa chọn mua bán và sáp nhập doanh nghiệp (M&A) để nhanh chóng tiếp cận thị trường, công nghệ, nhân lực và mạng lưới phân phối tại Việt Nam.

M&A trở thành một trụ cột mới trong quan hệ đầu tư Việt – Nhật

Nhật Bản từ lâu đã là một trong những đối tác kinh tế quan trọng nhất của Việt Nam. Trong nhiều thập niên, dấu ấn của doanh nghiệp Nhật gắn liền với các dự án sản xuất, cơ sở hạ tầng, công nghiệp hỗ trợ và chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, cùng với sự trưởng thành của khu vực doanh nghiệp trong nước, hình thức đầu tư cũng đang trở nên đa dạng hơn. Thay vì bắt đầu hoàn toàn từ con số không, nhà đầu tư Nhật Bản có thể mua cổ phần hoặc hợp tác chiến lược với một doanh nghiệp Việt Nam đã có thị phần, đội ngũ nhân sự, giấy phép và hệ thống khách hàng. M&A nhờ đó trở thành con đường rút ngắn thời gian gia nhập thị trường, đồng thời giúp nhà đầu tư giảm bớt một số rủi ro khi vận hành trong môi trường kinh doanh mới. Về phía doanh nghiệp Việt Nam, một đối tác Nhật Bản không chỉ mang đến nguồn vốn. Giá trị quan trọng hơn có thể nằm ở công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng, hệ thống quản trị, khả năng tiếp cận khách hàng quốc tế và tư duy phát triển dài hạn.

Quy mô giao dịch giảm nhưng sự quan tâm chưa suy yếu

Theo thông tin do Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM dẫn lại, tổng giá trị các thương vụ M&A của nhà đầu tư Nhật Bản tại Việt Nam năm 2024 đạt khoảng 167 triệu USD, thấp hơn đáng kể so với mức 1,55 tỷ USD của năm 2023. Tuy nhiên, số lượng giao dịch lại tăng lên 21 thương vụ. Sự đối lập giữa giá trị và số lượng cho thấy thị trường không đơn thuần đi xuống. Sau một năm có thương vụ đặc biệt lớn như khoản đầu tư 1,5 tỷ USD của SMBC vào VPBank, nhà đầu tư Nhật Bản chuyển sang cách tiếp cận chọn lọc hơn, ưu tiên các giao dịch vừa và nhỏ nhưng phù hợp trực tiếp với chiến lược kinh doanh. Xu hướng này cũng phản ánh đặc điểm quen thuộc của nhiều doanh nghiệp Nhật: thận trọng trong thẩm định, quan tâm đến khả năng tạo giá trị sau giao dịch và ưu tiên sự bền vững hơn tốc độ mở rộng bằng mọi giá.

Vì sao Việt Nam tiếp tục hấp dẫn doanh nghiệp Nhật Bản?

Thị trường tiêu dùng còn nhiều dư địa

Việt Nam có dân số hơn 100 triệu người, lực lượng lao động trẻ và tầng lớp trung lưu đang mở rộng. Nhu cầu đối với dịch vụ tài chính, chăm sóc sức khỏe, giáo dục, hàng tiêu dùng, logistics và các sản phẩm số tiếp tục tăng. Đây là nền tảng thuận lợi để doanh nghiệp Nhật Bản đưa sản phẩm và mô hình kinh doanh đã thành công tại quê nhà sang một thị trường có tốc độ tăng trưởng cao hơn.

Vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng châu Á

Việt Nam nằm gần các trung tâm sản xuất lớn của châu Á, có đường bờ biển dài và tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do. Trong bối cảnh doanh nghiệp toàn cầu muốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng, một doanh nghiệp Việt Nam có năng lực sản xuất hoặc mạng lưới cung ứng tốt có thể trở thành mắt xích chiến lược đối với nhà đầu tư Nhật Bản. M&A cũng giúp doanh nghiệp Nhật nhanh chóng bổ sung năng lực sản xuất, hệ thống nhà cung cấp và nguồn nhân lực tại chỗ mà không phải mất nhiều năm để tự xây dựng.

Doanh nghiệp Việt Nam đã trưởng thành hơn

Nhiều doanh nghiệp Việt đã vượt qua giai đoạn khởi đầu và xây dựng được thương hiệu, dữ liệu khách hàng, năng lực phân phối hoặc công nghệ riêng. Tuy nhiên, để bước sang giai đoạn phát triển tiếp theo, họ cần thêm vốn, quản trị và kết nối quốc tế. Đây chính là điểm gặp nhau giữa nhu cầu phát triển của doanh nghiệp Việt Nam và chiến lược mở rộng tại Đông Nam Á của doanh nghiệp Nhật Bản.

Quan hệ song phương tạo nền tảng ổn định

Việt Nam và Nhật Bản đã nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện. Nền tảng chính trị và kinh tế tương đối ổn định giúp doanh nghiệp hai nước có thêm niềm tin khi xây dựng các kế hoạch đầu tư dài hạn. Bên cạnh đó, quá trình hợp tác lâu năm đã hình thành một cộng đồng doanh nghiệp, chuyên gia, tổ chức hỗ trợ đầu tư và nguồn nhân lực hiểu biết cả hai thị trường. Đây là lợi thế đáng kể khi triển khai các thương vụ xuyên biên giới.

Những lĩnh vực có triển vọng M&A nổi bật

Tài chính, ngân hàng số và fintech

Nhật Bản đã có dấu ấn rõ nét trong hệ thống tài chính Việt Nam thông qua quan hệ đối tác giữa SMBC và VPBank, MUFG và VietinBank, Mizuho và Vietcombank. Trong giai đoạn tới, sự phát triển của thanh toán số, tài chính tiêu dùng, bảo hiểm và fintech có thể tiếp tục tạo ra cơ hội hợp tác. Việt Nam vẫn còn một bộ phận lớn người tiêu dùng chưa tiếp cận đầy đủ các dịch vụ tài chính chính thức, trong khi nhu cầu thanh toán và vay vốn trên nền tảng số đang tăng nhanh.

Y tế và chăm sóc người cao tuổi

Thu nhập tăng và quá trình già hóa dân số sẽ thúc đẩy nhu cầu đối với bệnh viện, phòng khám, dược phẩm, thiết bị y tế và dịch vụ chăm sóc người cao tuổi. Nhật Bản có kinh nghiệm sâu trong lĩnh vực này, trong khi Việt Nam sở hữu thị trường lớn nhưng chất lượng và khả năng tiếp cận dịch vụ vẫn còn nhiều khoảng trống để cải thiện. Các thương vụ M&A có thể giúp đưa quy trình quản lý, công nghệ y tế và tiêu chuẩn dịch vụ của Nhật Bản vào thị trường Việt Nam nhanh hơn.

Công nghệ và chuyển đổi số

Phần mềm, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng, trung tâm dữ liệu và bán dẫn là những lĩnh vực có khả năng thu hút thêm vốn Nhật Bản. Doanh nghiệp Việt Nam có lợi thế về nguồn nhân lực kỹ thuật, chi phí cạnh tranh và khả năng phát triển nhanh. Phía Nhật Bản có thế mạnh về khách hàng, quy trình, nguồn vốn và tiêu chuẩn chất lượng. Sự kết hợp này có thể tạo ra các doanh nghiệp công nghệ phục vụ đồng thời thị trường Việt Nam, Nhật Bản và khu vực ASEAN.

Bán lẻ, thực phẩm và hàng tiêu dùng

Sự mở rộng của tầng lớp trung lưu khiến Việt Nam trở thành một thị trường tiêu dùng hấp dẫn. Thay vì tự xây dựng hệ thống từ đầu, nhà đầu tư có thể mua lại hoặc góp vốn vào doanh nghiệp sở hữu chuỗi phân phối, thương hiệu địa phương hoặc hiểu biết sâu về hành vi người tiêu dùng Việt Nam. Các lĩnh vực thực phẩm, đồ uống, cửa hàng tiện lợi, thương mại điện tử và phân phối chuyên ngành được kỳ vọng tiếp tục thu hút sự quan tâm.

Công nghiệp, logistics và năng lượng xanh

Các ngành tự động hóa, thiết bị công nghiệp, kho vận, năng lượng tái tạo và công nghệ tiết kiệm năng lượng phù hợp với cả nhu cầu hiện đại hóa của Việt Nam lẫn năng lực truyền thống của doanh nghiệp Nhật Bản. Khi Việt Nam tiếp tục đầu tư vào hạ tầng và thúc đẩy chuyển đổi xanh, nhu cầu về công nghệ sản xuất sạch, quản lý năng lượng, vận tải và chuỗi cung ứng hiện đại sẽ tăng lên.

Thách thức không nằm ở việc ký kết mà ở giai đoạn sau giao dịch

Một thương vụ M&A chỉ thực sự thành công khi tạo ra giá trị sau khi hoàn tất chuyển nhượng. Khác biệt về văn hóa quản trị, quy trình ra quyết định và kỳ vọng tăng trưởng có thể khiến hai bên gặp khó khăn dù mục tiêu ban đầu rất tích cực. Doanh nghiệp Việt Nam thường chú trọng tốc độ và khả năng thích nghi, trong khi doanh nghiệp Nhật Bản đặt nặng quy trình, kiểm soát rủi ro và sự đồng thuận. Nếu không xác định rõ quyền điều hành, cơ chế báo cáo và vai trò của đội ngũ sáng lập, quá trình tích hợp có thể diễn ra chậm hoặc làm giảm động lực của nhân sự chủ chốt. Ngoài ra, chất lượng sổ sách kế toán, quyền sở hữu trí tuệ, nghĩa vụ thuế, giấy phép, dữ liệu và các giao dịch với bên liên quan đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến định giá. Việc chuẩn bị cho M&A vì vậy cần bắt đầu nhiều năm trước khi doanh nghiệp chính thức tìm kiếm nhà đầu tư. Một doanh nghiệp có hệ thống minh bạch, đội ngũ quản lý độc lập và chiến lược phát triển rõ ràng thường có vị thế tốt hơn trong quá trình đàm phán.

Doanh nghiệp Việt Nam cần chuẩn bị gì?

Để thu hút và làm việc hiệu quả với nhà đầu tư Nhật Bản, doanh nghiệp Việt Nam cần chú trọng sáu vấn đề:

1. Chuẩn hóa báo cáo tài chính và dữ liệu vận hành. Nhà đầu tư cần có khả năng kiểm chứng doanh thu, chi phí, khách hàng và hiệu quả hoạt động.
2. Hoàn thiện hồ sơ pháp lý. Giấy phép, quyền sở hữu trí tuệ và các hợp đồng quan trọng phải được rà soát đầy đủ.
3. Xây dựng hệ thống quản trị độc lập. Doanh nghiệp không nên phụ thuộc hoàn toàn vào người sáng lập.
4. Xác định rõ mục tiêu tìm kiếm đối tác. Mục tiêu có thể là huy động vốn, tiếp nhận công nghệ, phát triển thị trường quốc tế hoặc chuyển giao doanh nghiệp.
5. Chuẩn bị kế hoạch tích hợp sau giao dịch. Hai bên cần thống nhất về nhân sự, hệ thống báo cáo, văn hóa doanh nghiệp và quyền ra quyết định.
6. Đánh giá giá trị chiến lược dài hạn. Một nhà đầu tư phù hợp có thể tạo ra giá trị lớn hơn nhiều so với khoản tiền nhận được tại thời điểm chuyển nhượng.

Triển vọng: Từ mua bán doanh nghiệp đến đồng kiến tạo giá trị

Dữ liệu của JETRO cho thấy năm 2025, đầu tư trực tiếp mới và mở rộng từ Nhật Bản vào Việt Nam — không bao gồm góp vốn và mua cổ phần — đạt khoảng 3,08 tỷ USD, tăng 19,5% về giá trị so với năm trước. Con số này cho thấy niềm tin dài hạn của doanh nghiệp Nhật Bản đối với Việt Nam vẫn được duy trì. Trong tương lai, M&A Việt Nam – Nhật Bản có thể không còn được đánh giá chỉ bằng số lượng hoặc quy mô giao dịch. Thước đo quan trọng hơn sẽ là khả năng tạo ra doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh cao hơn sau sáp nhập: quản trị tốt hơn, công nghệ hiện đại hơn và tiếp cận được thị trường rộng lớn hơn. Khi nguồn vốn và kinh nghiệm quản trị của Nhật Bản kết hợp với tốc độ, nhân lực và sức sống thị trường của Việt Nam, M&A có thể trở thành một động lực quan trọng cho quan hệ kinh tế song phương. Điều kiện quyết định là hai bên phải coi đây là quá trình đồng kiến tạo giá trị, chứ không chỉ là một giao dịch mua bán cổ phần.

---

Nguồn tham khảo

• ITPC TP.HCM – Japanese companies accelerate investment interest in Vietnam
• JETRO – Báo cáo thương mại và đầu tư Việt Nam
• JETRO – Tầm quan trọng ngày càng tăng của hợp tác với doanh nghiệp Việt Nam
• KPMG – Vietnam M&A 2024
• Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia – Vietnam Innovation & Tech Investment Report 2024