Tiềm năng phát triển từ một xã hội ít sử dụng tiền mặt

Trong nhiều năm, Nhật Bản duy trì tỷ lệ sử dụng tiền mặt cao so với các nền kinh tế phát triển khác. Một phần do thói quen tiêu dùng truyền thống và hệ thống thanh toán bằng tiền mặt vốn ổn định, minh bạch. Tuy nhiên, đại dịch COVID-19 đã tạo ra cú hích quan trọng khiến các phương thức thanh toán không tiếp xúc trở nên cần thiết và phổ biến hơn.

Theo METI, tỷ lệ thanh toán không tiền mặt đã tăng từ 26,8% năm 2019 lên 42,8% năm 2024. Điều này chứng minh sự thay đổi nhanh chóng trong hành vi tiêu dùng, sự chấp nhận công nghệ và tính cấp thiết của việc xây dựng một hệ sinh thái thanh toán hiệu quả, hiện đại hơn.

Các hình thức thanh toán điện tử phổ biến

1. Thẻ tín dụng và thẻ ghi nợ: Hình thức thanh toán chiếm ưu thế trong nhiều năm với các thương hiệu phổ biến như Visa, JCB, MasterCard. Thẻ tín dụng còn tích hợp nhiều chương trình điểm thưởng, hoàn tiền nên có độ phủ cao.
2. Ví điện tử: Các nền tảng như PayPay, Rakuten Pay, Line Pay và au Pay ngày càng phổ biến, đặc biệt ở giới trẻ và khu vực đô thị. Các ứng dụng này hỗ trợ mã QR, thanh toán siêu tốc, có chính sách khuyến mãi linh hoạt theo mùa và từng đối tượng khách hàng.
3. Thẻ IC: Thẻ Suica và Pasmo vốn được sử dụng trong giao thông công cộng, hiện đã mở rộng chức năng thanh toán tại cửa hàng tiện lợi, nhà hàng, máy bán hàng tự động, bệnh viện… giúp hình thức này trở thành lựa chọn phổ thông.
4. Ứng dụng ngân hàng và mã QR: Các ngân hàng lớn như MUFG, SMBC, Mizuho đều phát triển ứng dụng di động hỗ trợ thanh toán QR, chuyển khoản nhanh và tích hợp với các ví điện tử phổ biến. Điều này giúp người dùng truy cập dịch vụ ngân hàng mọi lúc, mọi nơi.

Vai trò của chính phủ và định hướng chính sách

Từ năm 2018, Nhật Bản chính thức khởi động chiến lược “Cashless Vision” với mục tiêu dài hạn: đạt tỷ lệ thanh toán không tiền mặt 80% vào năm 2040. Chiến lược này là một phần trong tầm nhìn quốc gia về hiện đại hóa hạ tầng thanh toán, tăng hiệu quả kinh tế và giảm chi phí xã hội.

Các biện pháp hỗ trợ đáng chú ý gồm:

• Trợ cấp chi phí triển khai hệ thống POS, máy quét mã QR cho các nhà bán lẻ nhỏ.
• Chính sách khuyến mãi hoàn tiền (cashback) khi dùng hình thức thanh toán điện tử, đặc biệt sau khi tăng thuế tiêu dùng năm 2019.
• Tạm thời giảm thuế cho các doanh nghiệp chuyển đổi sang hệ thống không tiền mặt.
• Tổ chức các chiến dịch tuyên truyền trên toàn quốc nhằm thay đổi thói quen tiêu dùng của người dân.

Các yếu tố thúc đẩy quá trình chuyển đổi

• Tác động của COVID-19: Giai đoạn 2020–2022 chứng kiến sự bùng nổ nhu cầu thanh toán không tiếp xúc do yếu tố an toàn dịch tễ và giãn cách xã hội.
• Thế hệ trẻ dẫn dắt chuyển đổi: Nhóm tuổi 18–35 tại Nhật là lực lượng sử dụng ví điện tử, ứng dụng QR và các hình thức thanh toán mới nhiều nhất. Họ kỳ vọng trải nghiệm thanh toán nhanh, thuận tiện, gắn với hệ sinh thái công nghệ.
• Áp lực cạnh tranh trong bán lẻ: Doanh nghiệp bán lẻ buộc phải triển khai các giải pháp thanh toán thông minh để giữ chân khách hàng, tăng hiệu suất giao dịch và thu thập dữ liệu tiêu dùng.
• Chính sách tiền kỹ thuật số (CBDC): Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) đang tích cực thử nghiệm CBDC – yên kỹ thuật số – như một giải pháp bổ sung trong hệ thống thanh toán quốc gia. Giai đoạn thử nghiệm giai đoạn 2 đã hoàn tất vào 2024, và BOJ có thể bắt đầu thí điểm thực tế vào năm 2026.

Một số thách thức cần giải quyết

• Độ tuổi cao trong dân số: Nhật Bản có hơn 29% dân số trên 65 tuổi. Đây là nhóm ít tiếp cận công nghệ và có xu hướng tin tưởng vào tiền mặt truyền thống. Cần có chính sách giáo dục số và thiết kế giao diện đơn giản hơn để khuyến khích họ chuyển đổi.
• Chênh lệch phát triển vùng miền: Trong khi khu vực Tokyo và Osaka đã phổ cập hầu hết phương thức không tiền mặt, nhiều vùng nông thôn vẫn chưa có hạ tầng mạng đủ mạnh hoặc thiếu thiết bị POS.
• Chi phí triển khai ban đầu: Với các doanh nghiệp siêu nhỏ và cửa hàng gia đình, việc đầu tư máy móc thanh toán điện tử có thể là gánh nặng.
• Bảo mật và quyền riêng tư: Việc số hóa giao dịch làm tăng rủi ro bị tấn công mạng, đánh cắp dữ liệu hoặc bị theo dõi hành vi tiêu dùng không minh bạch nếu không có luật rõ ràng.

Triển vọng phát triển

Trong giai đoạn 2025–2030, nhiều tổ chức dự báo Nhật Bản sẽ chứng kiến sự tăng trưởng vượt bậc về tỷ lệ thanh toán không tiền mặt, có thể tiệm cận mốc 60–65%. Việc tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và xác thực sinh trắc học vào các ứng dụng thanh toán sẽ ngày càng phổ biến.

BOJ và METI đồng thời khẳng định thanh toán điện tử không nhằm thay thế hoàn toàn tiền mặt mà hướng đến mô hình “đa dạng kênh – linh hoạt sử dụng” để tăng hiệu quả, thuận tiện và khả năng giám sát giao dịch kinh tế.

Một số tập đoàn lớn như Aeon, Seven & I, Lawson cũng đang tích cực hợp tác với các startup fintech để tạo hệ sinh thái bán lẻ số khép kín, giúp khách hàng trải nghiệm liền mạch từ mua hàng đến thanh toán và chăm sóc sau bán hàng.

Kết luận

Nhật Bản đang trong tiến trình chuyển đổi sâu sắc về hệ thống thanh toán. Thanh toán không tiền mặt không chỉ là xu hướng nhất thời mà là trụ cột chiến lược trong xây dựng xã hội số, nâng cao hiệu quả quản lý và thúc đẩy tiêu dùng thông minh. Với sự hỗ trợ đồng bộ từ chính phủ, khu vực tài chính và doanh nghiệp, quốc gia này đang từng bước xây dựng mô hình thanh toán tiên tiến, phù hợp với một nền kinh tế phát triển, dân số già hóa và yêu cầu toàn cầu hóa ngày càng cao.

Phương tiện giao dịch không cần tiền mặt phổ biến tại Nhật 

Thanh toán không dùng tiền mặt (non-cash payments) là cách thức thanh toán không có sự xuất hiện của tiền mặt. Thay vào đó, người dùng sẽ thanh toán bằng thẻ hoặc ứng dụng trên điện thoại di động, trích tiền từ tài khoản của người chi trả chuyển vào tài khoản của người thụ hưởng. Tại Nhật Bản, có rất nhiều phương tiện thanh toán điện tử khác nhau, ví dụ như thẻ tín dụng (credit card), thẻ ghi nợ (debit card), tiền điện tử (e-money) và các dịch vụ thanh toán thông qua điện thoại thông minh.  

Thẻ tín dụng 

Được ra mắt vào những năm 1960, thẻ tín dụng phương tiện thanh toán điện tử phổ biến và hoàn thiện nhất tại Nhật, với hơn 290 triệu thẻ được phát hành vào năm 2020. Số người ở các nhóm lớn tuổi sở hữu thẻ tín dụng ngày một nhiều. Thẻ tín dụng hiện nay được chấp nhận tại các cửa hàng bán  lẻ, mua sắm trực tuyến, và các khoản thanh toán thông thường như hóa đơn điện thoại. 

Dịch vụ thanh toán bằng điện thoại thông minh

Phương thức thanh toán bằng điện thoại di động như quét mã QR cũng dần trở nên phổ biến. Gần đây, vì số lượng nhà cung cấp dịch vụ thanh toán bằng mã QR đã tăng lên đáng kể, chính phủ Nhật đã tạo ra một hệ thống mã QR mới (JPQR), tại điều kiện thuận lợi hơn cho nhà cung cấp và người tiêu dùng khi thanh toán. 

Tiền điện tử

Tiền điện tử (e-money) là phương tiện thanh toán điện tử phổ biến thứ hai, theo sau là thẻ ghi nợ và thanh toán bằng mã QR. Các giao dịch bằng tiền điện tử đã hơn 6 nghìn tỷ yên vào năm 2020. Tiền điện tử dưới dạng thẻ IC được ra mắt vào đầu năm 2001 bởi Rakuten Edy như một cách để thanh toán phí di chuyển cho các phương tiện giao thông công cộng. Công nghệ chip IC giúp thanh toán không cần tiếp xúc (gọi là “FeliCa”) này được phát minh bởi Tập đoàn Sony. FeliCa không chỉ được sử dụng để thu tiền vé tự động qua thẻ IC, mà còn cho phép thanh toán NFC trên các thiết bị di động như điện thoại thông minh. 

Hiện nay, thanh toán bằng tiện điện tử ngày càng phổ biến và được chấp nhận tại các cửa hàng, siêu thị. Vào năm 2020, giá trị giao dịch bằng tiền điện tử ở Nhật đạt 6,03 nghìn tỷ yên, tăng (4,8% so với năm 2019).  

Sự phát triển của thanh toán điện tử ở Nhật 

Vì sao người dân Nhật Bản vẫn ưa chuộng tiền mặt? 

Mặc dù tỷ lệ sử dụng thanh toán điện tử đã tăng gấp đôi trong suốt một thập kỷ qua, người Nhật vẫn thích sử dụng tiền mặt. Theo thống kê của Statista năm 2021, hơn 90% người tham gia khảo sát vẫn sử dụng tiền mặt là phương thức thanh toán chinh do một số nguyên nhân sau.  

Thứ nhất, Nhật Bản là quốc gia có tỷ lệ tội phạm thấp, do đó, thanh toán bằng tiền mặt vẫn an toàn và đáng tin cậy. Cùng với đó, dân số già tại Nhật Bản với hơn 28% dân số là người từ 65 tuổi trở lên khiến việc thuyết phục người tiêu dùng thử các phương thức thanh toán điện tử trở nên khó khăn hơn.  

Bên cạnh đó, với hơn 200.000 cây ATM trên toàn quốc và các cửa hàng nhỏ hiện nay vẫn chỉ nhận tiền mặt cũng là thách thức lowns đối với Nhật Bản. 

Tuy nhiên, những nguyên nhân chính khiến người Nhật còn dè dặt khi đổi sang thanh toán điện tử có thể kể đến đó là nỗi lo bị rò rỉ thông tin cá nhân hoặc khó kiểm soát được chi tiêu.  

Chính sách khuyến khích thanh toán điện tử của Nhật Bản 

Hiện nay, theo ước tính, chính phủ Nhật phải chi trá hơn 1 triệu yên một năm để duy trì hệ thống thanh toán bằng tiền mặt, bao gồm bảo trì các cây ATM và chi phí bảo vệ các xe chở tiền. Chính phủ Nhật đặt mục tiêu nâng tỷ lệ thanh toán điện tử lên mức 40% vào năm 2025. Để đạt được điều đó, Nhật Bản đã khởi động chiến dịch không dùng tiền mặt vào tháng 10 năm 2019 cùng với việc tăng thuế tiêu dùng. Chiến dịch sẽ hoàn tiền cho người tiêu dùng, nếu họ thanh toán điện tử thay vì thanh toán bằng tiền mặt. Sau chiến dịch, tỷ lệ người sử dụng thanh toán không cần tiền mặt đã tăng lên đáng kể.  

Ngoài ra còn có chương trình tích điểm MyNa, chương trình hỗ trợ tích điểm từ chính phủ Nhật khi thanh toán không dùng tiền mặt, áp dụng từ tháng 9/2020 đến tháng 3/2021. Người tiêu dùng sẽ được thưởng điểm tương đương với 25% số tiền đã sử dụng nếu họ liên kết số thẻ My Number với một dịch vụ thanh toán điện tử bất kì. Theo thống kê vào tháng 7/2020 cho thấy PayPay  

Để hướng đến một xã hội không dùng tiền mặt trong tương lai, chính phủ Nhật đã bỏ lệnh cấm trả tiền lương bằng thanh toán điện tử vào đầu năm 2021. Nhân viên hiện nay đã có thể nhận lương dưới dạng tiền kỹ thuật số, thông qua các ứng dụng thanh toán trên di động.  

Cũng như các quốc gia khác, dịch COVID-19 đã khiến nhiều người chuyển sang phương thức thanh toán điện tử. Với tỷ lệ người sử dụng thanh toán điện tử ngày càng tăng cũng như các chính sách khuyến khích không dùng tiền mặt của chính phủ, thanh toán không cần tiền mặt ở Nhật Bản sẽ phát triển nhanh chóng trong những năm tới.