Thuế quan là gì và vai trò tại Nhật Bản 

Thuế quan (tariff) là loại thuế áp dụng lên hàng hóa xuất nhập khẩu, đóng vai trò như “lá chắn” bảo vệ các ngành sản xuất trong nước và nguồn thu ngân sách. Tại Nhật Bản, thuế quan không chỉ giúp bảo vệ các ngành chiến lược như nông nghiệp và công nghiệp thép mà còn là công cụ điều chỉnh quan hệ thương mại với các đối tác lớn, đặc biệt là Mỹ – nước chiếm 18,7% tổng kim ngạch xuất khẩu của Nhật trong năm 2024 (theo số liệu từ Bộ Tài chính Nhật Bản).

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, Nhật Bản sử dụng thuế quan để duy trì sự cân bằng giữa bảo hộ và mở cửa thị trường. Ví dụ, thuế nhập khẩu gạo – mặt hàng nhạy cảm về văn hóa và kinh tế – được giữ ở mức cao ngất ngưởng 778% nhằm bảo vệ nông dân nội địa trước cạnh tranh từ các nước như Mỹ hay Thái Lan.

Hệ thống thuế quan tại Nhật Bản: Nghiêm ngặt và linh hoạt

Hệ thống thuế quan của Nhật Bản được quản lý chặt chẽ theo Luật Hải quan (Customs Law), với các loại thuế chính bao gồm thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế hải quan. Mức thuế trung bình áp dụng cho hàng hóa nhập khẩu vào Nhật là 4,3% (theo Tổ chức Thương mại Thế giới – WTO, 2024), nhưng con số này thay đổi tùy mặt hàng. Chẳng hạn, ô tô nhập khẩu chịu thuế 0% nhờ các hiệp định thương mại tự do (FTA), trong khi thịt bò nhập từ Mỹ chịu thuế 38,5% (giảm xuống 25% theo Hiệp định CPTPP).

Quy trình tính thuế dựa trên giá trị CIF (bao gồm giá hàng hóa, bảo hiểm và cước phí vận chuyển). Các doanh nghiệp nhập khẩu phải nộp thuế tại hải quan trước khi hàng hóa được thông quan, đảm bảo tính minh bạch và nghiêm ngặt trong quản lý.

Sự kiện nổi bật: Thủ tướng Nhật Bản quan ngại thuế đối ứng Mỹ

Vào ngày 2/4/2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố chính sách thuế đối ứng với mức 10% áp dụng cho tất cả hàng hóa nhập khẩu và 25% với ô tô, nhằm tái cân bằng thương mại toàn cầu. Động thái này ngay lập tức gây lo ngại tại Nhật Bản – quốc gia xuất khẩu 1,4 triệu ô tô sang Mỹ mỗi năm, chiếm 1/3 tổng sản lượng ô tô xuất khẩu (theo Hiệp hội Các nhà sản xuất ô tô Nhật Bản – JAMA, 2024).

Ngày 3/4/2025, Thủ tướng Shigeru Ishiba đã lên tiếng tại Quốc hội, bày tỏ “mối quan ngại nghiêm trọng” về tác động của thuế đối ứng Mỹ đến ngành công nghiệp Nhật, đặc biệt là thép và ô tô. Ông nhấn mạnh trường hợp Nippon Steel – công ty đang đàm phán mua lại US Steel với giá 14,1 tỷ USD – có thể bị ảnh hưởng nặng nề nếu thuế tăng. “Nhật Bản sẽ xem xét mọi phương án để bảo vệ lợi ích quốc gia”, ông Ishiba khẳng định, đồng thời kêu gọi Mỹ cân nhắc lại chính sách này.

Chính sách thuế quan nổi bật tại Nhật

Nhật Bản từ lâu nổi tiếng với chính sách bảo hộ nông nghiệp. Ngoài thuế 778% với gạo, thịt bò và sữa cũng chịu mức thuế cao, lần lượt là 38,5% và 25-30%. Đây là cách Tokyo bảo vệ 1,4 triệu nông dân – nhóm chiếm 2% dân số nhưng có vai trò quan trọng về chính trị và văn hóa.

Tuy nhiên, Nhật Bản cũng linh hoạt tham gia các hiệp định thương mại như CPTPP và RCEP, giảm thuế cho hơn 90% dòng hàng hóa với các nước thành viên. Điều này giúp hàng hóa Nhật Bản, đặc biệt là ô tô và điện tử, cạnh tranh tốt hơn trên thị trường quốc tế. Với Mỹ, quan hệ thương mại song phương vốn được củng cố qua Hiệp định Thương mại Mỹ-Nhật (2019), nhưng thuế đối ứng mới có thể làm lung lay nền tảng này.

Ảnh hưởng của thuế quan và thuế đối ứng đến kinh tế Nhật 

Thuế đối ứng của Mỹ dự kiến khiến doanh nghiệp Nhật chịu thêm chi phí xuất khẩu lên tới 10 tỷ USD mỗi năm, đặc biệt trong ngành ô tô (Toyota, Honda) và thép (Nippon Steel). Theo Goldman Sachs (4/2025), giá ô tô tại Mỹ có thể tăng thêm 2.000-3.000 USD/xe, ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của hàng Nhật.

Người tiêu dùng Nhật Bản ít chịu tác động trực tiếp từ thuế nội địa, nhưng nếu Mỹ trả đũa bằng cách tăng giá hàng xuất sang Nhật (như nông sản), giá cả tại siêu thị có thể tăng. Quan hệ thương mại Mỹ-Nhật, vốn đạt kim ngạch 280 tỷ USD năm 2024 (theo Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ – USTR), đứng trước nguy cơ căng thẳng chưa từng có.

Thách thức và xu hướng trong tương lai 

Chính sách thuế đối ứng của Mỹ đặt Nhật Bản vào thế khó: vừa phải bảo vệ ngành công nghiệp nội địa, vừa tránh làm leo thang chiến tranh thương mại. Thống đốc Ngân hàng Nhật Bản (BoJ) Kazuo Ueda cảnh báo ngày 2/4/2025 rằng thuế cao hơn từ Mỹ có thể làm gia tăng lạm phát toàn cầu và kìm hãm kinh tế nếu thương mại bị gián đoạn.

Về xu hướng, Nhật Bản đang đẩy mạnh đàm phán song phương với Mỹ để giảm căng thẳng, đồng thời tăng cường hợp tác qua các FTA đa phương như RCEP. Một kịch bản khác là Tokyo có thể đáp trả bằng thuế quan riêng, nhưng điều này cần cân nhắc kỹ để tránh “đòn gió ngược” lên chính nền kinh tế của mình.

Kết luận: Hành động trước thách thức

Hệ thống thuế quan tại Nhật Bản là minh chứng cho sự kết hợp giữa bảo hộ và hội nhập. Tuy nhiên, với áp lực từ thuế đối ứng Mỹ vào tháng 4/2025, đất nước này buộc phải tìm lối đi mới để bảo vệ lợi ích quốc gia. Thủ tướng Ishiba và các nhà hoạch định chính sách đang đứng trước bài toán khó: làm sao để giữ vững vị thế kinh tế trong bối cảnh thương mại toàn cầu đầy biến động? Doanh nghiệp và cá nhân muốn giao dịch với Nhật Bản cần theo dõi sát sao diễn biến này để điều chỉnh chiến lược kịp thời. Theo dõi ngay Japanbiz để cập nhật các thông tin mới nhất về kinh tế Nhật Bản!

Tình hình giá gạo Nhật Bản lập đỉnh

Giá gạo tăng vọt chưa từng thấy

Tính đến tháng 2/2025, giá gạo tại Nhật Bản đạt mức kỷ lục. Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản (MAFF), giá bán lẻ trung bình tại Tokyo vào tháng 1/2025 đã tăng lên 71% so với cùng kỳ năm trước, với giá trung bình khoảng 780 yên/kg (tương đương 5,2 USD/kg). Một số báo cáo cho thấy giá gạo Koshihikari – loại gạo cao cấp phổ biến – thậm chí chạm mức 3.892 yên cho 5kg (khoảng 27 USD) vào giữa tháng 2/2025, tăng hơn 50% so với năm 2024. Sự tăng giá này khiến người tiêu dùng hoang mang và buộc nhiều gia đình phải thay đổi thói quen ăn uống.

Nguyên nhân đằng sau khủng hoảng

Cuộc khủng hoảng bắt nguồn từ mùa hè 2024, khi thời tiết khắc nghiệt với nhiệt độ cao kỷ lục và hạn hán ảnh hưởng đến chất lượng vụ lúa. Mặc dù sản lượng gạo năm 2024 đạt 6,79 triệu tấn – tăng nhẹ so với năm trước – nhưng lượng gạo chất lượng cao giảm đáng kể. Cùng lúc đó, nhu cầu tăng đột biến do lượng khách du lịch nước ngoài đạt kỷ lục 33 triệu người trong năm 2024, cộng thêm tâm lý tích trữ của người dân sau cảnh báo về siêu động đất Nankai Trough vào tháng 8/2024. Tuy nhiên, MAFF cho rằng nguyên nhân chính là vấn đề phân phối: các nhà bán lẻ và phân phối nhỏ giữ hàng để chờ giá tăng thêm, khiến lượng gạo đến tay người tiêu dùng giảm mạnh.

Quyết định mở kho dự trữ gạo của Nhật Bản

Chính phủ can thiệp khẩn cấp

Ngày 14/02/2025, Bộ trưởng Nông nghiệp Taku Eto công bố chính phủ sẽ giải phóng 210.000 tấn gạo từ kho dự trữ quốc gia – chiếm gần 1/5 tổng lượng dự trữ 1,1 triệu tấn. Đây là lần đầu tiên Nhật Bản sử dụng kho dự trữ không phải để ứng phó thiên tai hay mất mùa, mà để giải quyết tình trạng “cản trở phân phối”. Gạo dự trữ bắt đầu được bán cho các nhà phân phối từ giữa tháng 3/2025, với mục tiêu đưa ra thị trường tiêu dùng vào đầu tháng 4/2025, theo giá trợ cấp thấp hơn thị trường.

Mục tiêu ổn định giá cả

Thủ tướng Shigeru Ishiba, người nhậm chức từ cuối tháng 9/2024, đã chỉ đạo thực hiện các biện pháp khẩn cấp để giảm áp lực giá lương thực từ đầu tháng 2/2025. Trong một tuyên bố, ông nhấn mạnh: “Chúng tôi phải đảm bảo người dân không bị ảnh hưởng quá mức bởi giá gạo tăng cao.” Quyết định này nhằm tăng nguồn cung, phá vỡ tình trạng tích trữ và đưa giá gạo về mức hợp lý hơn, đặc biệt trong bối cảnh lạm phát tại Nhật Bản đạt 4% vào tháng 1/2025 – mức cao nhất trong hai năm.

Phản ứng trái chiều từ xã hội

Người tiêu dùng, đặc biệt là các gia đình thu nhập thấp, hoan nghênh quyết định này. Tuy nhiên, một số nông dân và nhà phân phối tỏ ra lo ngại. Ông Kazuo Sato, một nông dân tại tỉnh Niigata, chia sẻ: “Giá gạo cao là cơ hội để chúng tôi bù lại chi phí sản xuất tăng, nhưng việc mở kho dự trữ có thể làm giảm lợi nhuận.” Trong khi đó, các chuỗi nhà hàng như Yoshinoya phải đối mặt với chi phí nguyên liệu tăng gấp đôi, buộc họ tăng giá món ăn hoặc giảm khẩu phần.

Tác động của sự kiện đến thị trường gạo Nhật Bản

Hiệu quả ngắn hạn

Theo dự báo từ các chuyên gia kinh tế, việc giải phóng 210.000 tấn gạo có thể giảm giá bán lẻ xuống khoảng 10-15% trong tháng 4/2025, đưa giá trung bình về mức 650-700 yên/kg. Điều này giúp giảm áp lực cho người tiêu dùng và ổn định tâm lý thị trường. Tuy nhiên, lượng gạo dự trữ chỉ đủ đáp ứng nhu cầu trong vài tháng, và hiệu quả phụ thuộc vào việc các nhà phân phối có tiếp tục giữ hàng hay không.

Thách thức dài hạn

Cuộc khủng hoảng này đặt ra câu hỏi về tính bền vững của ngành gạo Nhật Bản. Biến đổi khí hậu, với nhiệt độ tăng cao và thời tiết cực đoan, đang đe dọa sản lượng lúa gạo. MAFF thừa nhận rằng hệ thống phân phối lạc hậu và thiếu minh bạch đã làm trầm trọng thêm vấn đề. Các chuyên gia kêu gọi cải cách nông nghiệp, như đầu tư vào giống lúa chịu nhiệt và xây dựng hệ thống giám sát giá cả hiệu quả hơn, để tránh phụ thuộc quá nhiều vào kho dự trữ trong tương lai.

Gạo Nhật Bản trong văn hóa và kinh tế

Biểu tượng văn hóa không thể thay thế

Gạo là trái tim của ẩm thực Nhật Bản, từ sushi, cơm nắm onigiri đến rượu sake. Sự khan hiếm gạo không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn tác động đến đời sống tinh thần. Trong năm 2024, nhiều gia đình buộc phải chuyển sang dùng gạo nhập khẩu từ California như Calrose – rẻ hơn nhưng không thể thay thế hoàn toàn hương vị của gạo Nhật Bản trong các món ăn truyền thống.

Vai trò kinh tế quan trọng

Ngành nông nghiệp gạo đóng góp khoảng 1,8 nghìn tỷ yên (12 tỷ USD) vào GDP Nhật Bản mỗi năm. Dù vậy, chính sách bảo hộ nghiêm ngặt hạn chế nhập khẩu khiến nguồn cung nội địa trở thành yếu tố quyết định giá cả. Xuất khẩu gạo Nhật Bản cũng tăng mạnh, đạt 37.186 tấn trong năm 2023 và dự kiến vượt 40.000 tấn trong năm 2024, nhờ nhu cầu từ các thị trường như Mỹ và Hồng Kông. Tuy nhiên, con số này không đủ bù đắp cho sự thiếu hụt trong nước.

Áp lực từ thị trường quốc tế

Trong khi giá gạo nội địa tăng cao, gạo nhập khẩu từ Mỹ lại rẻ hơn đáng kể – khoảng 2.000 yên cho 5kg tại các siêu thị ở Mỹ so với gần 4.000 yên tại Nhật Bản. Điều này làm dấy lên lo ngại về khả năng Nhật Bản sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn gạo nước ngoài nếu khủng hoảng kéo dài.

Hành động kịp thời và bài học dài hạn

Quyết định mở kho dự trữ vào tháng 2/2025 là một bước đi kịp thời của chính phủ Nhật Bản để đối phó với giá gạo lập đỉnh. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tạm thời. Để đảm bảo an ninh lương thực, Nhật Bản cần giải quyết các vấn đề cốt lõi: cải thiện hệ thống phân phối, ứng phó với biến đổi khí hậu và hỗ trợ nông dân thích nghi với điều kiện mới. Nếu không, “hạt ngọc” của Nhật Bản có thể mất đi vị thế vốn có, không chỉ trong văn hóa mà còn trong nền kinh tế quốc gia.

Ngày NISA là gì và tại sao lại quan trọng?

Ngày NISA – Sự kiện nâng cao nhận thức về đầu tư

Ngày NISA được tổ chức vào ngày 13/02 hàng năm, nhằm nâng cao hiểu biết của công chúng về chương trình NISA và lợi ích của việc đầu tư dài hạn.

Tên gọi “NISA” trong ngày này xuất phát từ cách chơi chữ của người Nhật:

• Số 2 (に – “ni”)
• Số 13 có thể được đọc là “Ichi-San” (イチサン), tạo thành âm gần giống với “NISA” (ニーサ).

Lịch sử và mục đích của ngày NISA

Ngày NISA được ra đời nhằm khuyến khích người dân Nhật Bản tham gia vào thị trường tài chính, đặc biệt trong bối cảnh lãi suất ngân hàng gần như bằng 0 và dân số đang già hóa. Chính phủ Nhật Bản kỳ vọng rằng, thông qua việc miễn thuế đầu tư với NISA, người dân sẽ có động lực để lập kế hoạch tài chính dài hạn, thay vì chỉ phụ thuộc vào chế độ lương hưu.

Hệ thống NISA tại Nhật Bản – Công cụ đầu tư miễn thuế

Các loại tài khoản NISA

Hiện nay, chương trình NISA được chia thành ba loại chính, đáp ứng nhu cầu của các nhóm nhà đầu tư khác nhau:

• Tsumitate NISA (つみたてNISA) – Tài khoản đầu tư tích lũy, dành cho những người có kế hoạch đầu tư dài hạn với số vốn nhỏ.
• Shin NISA (新NISA) – Phiên bản cải tiến từ năm 2024, cung cấp mức đầu tư lớn hơn và linh hoạt hơn.
• Junior NISA (ジュニアNISA) – Dành cho trẻ vị thành niên, nhưng chương trình này đã kết thúc vào năm 2023.

Điểm hấp dẫn nhất của NISA là lợi nhuận từ đầu tư được miễn thuế hoàn toàn, giúp nhà đầu tư tối ưu hóa tài sản của mình.

NISA và các hình thức đầu tư khác

So với iDeCo (tài khoản hưu trí cá nhân), NISA có tính linh hoạt cao hơn, cho phép nhà đầu tư rút tiền bất cứ lúc nào mà không bị phạt. Trong khi đó, so với đầu tư chứng khoán thông thường, NISA có ưu điểm lớn nhờ chính sách miễn thuế trên lợi nhuận và cổ tức.

Các hoạt động quan trọng trong Ngày NISA

Sự kiện và hội thảo về NISA

Vào ngày 13/02, các ngân hàng, công ty chứng khoán và tổ chức tài chính thường tổ chức nhiều sự kiện nhằm giới thiệu chi tiết về chương trình này. Một số hoạt động nổi bật bao gồm:

• Hội thảo trực tuyến về Shin NISA 2024 – Giới thiệu cách thức hoạt động của hệ thống mới.
• Buổi tư vấn tài chính cá nhân – Hướng dẫn lập kế hoạch đầu tư dài hạn.
• Chương trình ưu đãi phí giao dịch – Một số công ty chứng khoán cung cấp miễn phí mở tài khoản hoặc ưu đãi lãi suất.

Cách tận dụng ngày NISA để tối đa hóa đầu tư

Với những lợi ích mang lại, đây là thời điểm lý tưởng để các nhà đầu tư cá nhân xem xét và tối ưu hóa danh mục đầu tư. Một số gợi ý bao gồm:

• Đăng ký tài khoản NISA sớm nếu bạn chưa có.
• Kiểm tra danh mục đầu tư hiện tại để điều chỉnh phù hợp với mục tiêu tài chính.
• Tận dụng các ưu đãi giao dịch trong ngày này, đặc biệt từ các công ty chứng khoán lớn.

Giải đáp các thắc mắc thường gặp về NISA

• Ai có thể tham gia NISA?

Bất kỳ công dân Nhật Bản hoặc người nước ngoài cư trú dài hạn tại Nhật đều có thể mở tài khoản NISA.

• Có thể mở nhiều tài khoản NISA không?

Không. Mỗi cá nhân chỉ có thể mở một tài khoản NISA tại một ngân hàng hoặc công ty chứng khoán duy nhất.

• Khi nào là thời điểm tốt nhất để đầu tư với NISA?

Càng sớm càng tốt. Vì NISA giúp nhà đầu tư hưởng lợi từ chính sách miễn thuế, việc bắt đầu đầu tư càng sớm sẽ mang lại lợi ích tối đa.

Kết luận – Tận dụng ngày NISA để tối ưu hóa tài chính cá nhân

Ngày NISA không chỉ là một sự kiện mang tính biểu tượng mà còn là thời điểm quan trọng để các nhà đầu tư cập nhật thông tin, tối ưu hóa danh mục tài chính. Với chính sách miễn thuế hấp dẫn, NISA đang trở thành lựa chọn hàng đầu cho những ai muốn đầu tư dài hạn tại Nhật Bản.

Nếu bạn đang sinh sống tại Nhật, hãy tận dụng ngày này để tìm hiểu kỹ hơn về chương trình đầu tư miễn thuế và xây dựng kế hoạch tài chính vững chắc cho tương lai! Theo dõi JapanBiz để cập nhật thêm các thông tin hữu ích khác về đất nước và văn hoá Nhật Bản.

Khó khăn của kinh tế Nhật Bản 2022

Vào những năm 1980, nền kinh tế Nhật Bản là “niềm ghen tị” của các quốc gia trên thế giới. Kinh tế Nhật Bản trong thời điểm này thật sự đã có bước phát triển nhảy vọt, dường như sẵn sàng vượt qua Mỹ để trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới. Nhưng đáng tiếc là thời kỳ khủng hoảng của nền kinh tế vào những năm 1980 – 1990 khiến nền kinh tế Nhật Bản suy thoái.

Chính điều này đã đẩy nền kinh tế Nhật Bản vào một thời kỳ trì trệ và giảm phát kéo dài, “Thập kỷ mất mát” của Nhật Bản chính thức bắt đầu và kéo dài cho đến hiện tại. Trong khi đó, Ngân hàng Nhật Bản (BOJ) và chính phủ Nhật Bản đã thử một loạt các biện pháp khác nhau để thúc đẩy nền kinh tế chuyển động trở lại.

Chẳng hạn, BOJ là ngân hàng trung ương đầu tiên từng thực hiện Nới lỏng định lượng (QE), một chính sách tiền tệ mua tài sản, tìm cách đẩy lãi suất dài hạn xuống mức gần bằng không. Chính quyền thứ hai của cố Thủ tướng Shinzo Abe, nhậm chức vào năm 2012, đã đưa ra ba chương trình “Abenomics” để cố gắng vực dậy nền kinh tế. Đây là một chính sách tiền tệ mở rộng mạnh mẽ, tăng chi tiêu của chính phủ và thay đổi quy định để tăng cường thương mại và tăng trưởng.

Mặc dù các chính sách này đã giữ cho nền kinh tế Nhật Bản không rơi vào suy thoái kéo dài nhưng thật sự chưa thể đưa nền kinh tế Nhật Bản ra khỏi tình trạng trì trệ.

Điều đáng tiếc là trong khi nền kinh tế vẫn chưa thật sự khá hơn thì sự xuất hiện của đại dịch Covid-19 càng khiến cho tình hình thêm ảm đạm. GDP thực tế đã giảm với tốc độ hàng năm hơn 32% trong quý II năm 2020, trước khi chỉ phục hồi hơn 20% trong quý tiếp theo với mức tăng và giảm lặng lẽ hơn trong vài quý tiếp theo. GDP của Nhật Bản, tính đến quý III năm 2021, vẫn ở dưới mức trước đại dịch.

Vào trong suốt năm 2022 vừa rồi, nền kinh tế Nhật Bản phải đối mặt với một số thách thức, như duy trì đà phục hồi kinh tế, đa dạng hóa đầu tư tránh sự phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc và giải quyết các vấn đề nhân khẩu học.

1. Duy trì đà phục hồi của nền kinh tế

Như trường hợp của các nước phát triển khác trên thế giới, các nhà hoạch định chính sách đã cố gắng duy trì đà phục hồi nền kinh tế Nhật Bản bằng các biện pháp kích thích tài chính. Một trong những chính sách điển hình là gói kích thích trị giá 1 nghìn tỷ đô la được chính phủ Nhật Bản đưa ra vào mùa xuân năm 2021. Thủ tướng Nhật Bản đã đồng ý tiếp tục và bổ sung ngân sách mới trị giá 944 tỷ đô la cho chính sách tài khóa 2022.

Tuy nhiên, việc duy trì sự phục hồi nền kinh tế diễn ra không hề dễ dàng trên toàn thế giới do các nút thắt cổ chai trong chuỗi cung ứng và xung đột thị trường lao động, tạo ra sự chênh lệch tạm thời giữa cung và cầu của nền kinh tế. Kết quả là tăng trưởng kinh tế đã chậm lại, trong khi giá cả hàng hóa và dịch vụ tăng vọt, đặc biệt là giá lương thực và năng lượng.

Trong khi giá lương thực và năng lượng tăng cao là một vấn đề đối với mọi quốc gia, thì đây thậm chí còn là vấn đề nghiêm trọng hơn đối với nền kinh tế Nhật Bản trong 2022 – một quốc gia phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu dầu cho nhu cầu năng lượng của mình. Giá dầu cao chiếm một khoản lớn trong ngân sách hộ gia đình, làm giảm chi tiêu của người tiêu dùng hơn nữa, yếu tố chính đứng sau tình trạng trì trệ kéo dài ba thập kỷ của đất nước.

Tuy nhiên, lạm phát nói chung vẫn được kiểm soát và duy trì ở mức thấp, đang cận kề giảm phát. Giá tiêu dùng tăng với tốc độ hàng năm là 0,1% trong tháng 10, bằng với mức của tháng 9 và thấp hơn nhiều so với mục tiêu 2% của Ngân hàng Nhật Bản mà ngân hàng này đã phải vật lộn để đạt được trong nhiều năm.

2. Đa dạng hóa chính sách đầu tư

Trong nhiều năm, Trung Quốc là trọng tâm đầu tư sản xuất của Nhật Bản. Lực lượng lao động giá rẻ của Trung Quốc đã cung cấp một giải pháp quan trọng cho tình trạng thiếu lao động của Nhật Bản, giúp các nhà sản xuất của nước này duy trì khả năng cạnh tranh trong nền kinh tế toàn cầu. Trong khi đó, Trung Quốc trở thành thị trường quan trọng cho các sản phẩm của Nhật Bản.

Trong những năm gần đây, mọi thứ đã thay đổi vì một vài lý do. Một trong số đó là lao động của Trung Quốc không còn rẻ nữa khi nước này đang phải đối mặt với tình trạng thiếu lao động của chính mình, làm xói mòn lợi thế cạnh tranh. Năm 2018, chi phí lao động sản xuất của Trung Quốc là 5,51 USD mỗi giờ, cao hơn nhiều so với 4,45 USD ở Mexico và 2,73 USD ở Việt Nam.

Bên cạnh đó, yếu tố chính trị cũng làm ảnh hưởng đến quyết định này của Nhật Bản. Căng thẳng gia tăng giữa hai nước về việc Trung Quốc bành trướng hung hăng ở Biển Đông và tập trận quân sự gần Đài Loan khiến Nhật Bản có điều hướng về việc đa dạng hóa đầu tư, tránh sự phụ thuộc vào Trung Quốc.

3. Giải quyết vấn đề nhân khẩu học của Nhật Bản

Nhân khẩu học là một vấn đề kinh tế và xã hội kéo dài đối với Nhật Bản. Kể từ những năm 1970, tỷ lệ sinh ở Nhật Bản đã giảm mạnh. Điều này đồng nghĩa với việc ngày càng có ít thanh niên tham gia lực lượng lao động hơn dẫn đến tiềm năng sản xuất của đất nước bị suy giảm.

Việc thiếu những người trẻ tuổi, kết hợp với tuổi thọ rất dài, tạo ra một tỷ lệ phụ thuộc mang tính chất rất bất lợi cho đất nước. Đó là tỷ lệ số người đóng tiền vào quỹ an sinh xã hội của đất nước so với số người về hưu nhận được từ quỹ đó có sự chênh lệch đáng kể. Kết quả là, quỹ an sinh xã hội bị thâm hụt, mà chính phủ Nhật Bản phải trang trải từ ngân sách tài chính của mình.

Chẳng hạn, ngân sách tài khóa năm 2022 phân bổ 660 tỷ yên để bù đắp sự thiếu hụt trong quỹ an sinh xã hội, tăng so với ước tính ban đầu là 480 tỷ yên. Sự thiếu hụt này được bù đắp bằng việc phát hành nợ và nợ quốc gia của Nhật Bản hiện ở mức 266% GDP, tỷ lệ cao nhất trong thế giới phát triển. Nhưng giải quyết các vấn đề nhân khẩu học không phải là điều có thể giải quyết nhanh chóng hoặc dễ dàng trong thời gian ngắn. Nó đòi hỏi những thay đổi về cấu trúc đối với nền kinh tế Nhật Bản và hệ thống nhập cư.

Nhật Bản đang đối mặt với những thách thức cả về chu kỳ và cấu trúc kinh tế khi bắt đầu năm mới. Những thách thức mang tính chu kỳ của nó là sự tắc nghẽn trong chuỗi cung ứng toàn cầu và xung đột thị trường lao động, những điều này tiếp tục gây áp lực giảm giá lên nền kinh tế khi mọi thứ đang cố gắng phục hồi sau suy thoái kinh tế toàn cầu.

Những thách thức về cơ cấu liên quan đến suy thoái kinh tế kéo dài ba thập kỷ liên quan đến sự bùng nổ của nhiều bong bóng tài sản vào năm 1990 và tỷ lệ sinh giảm, tạo ra tình trạng thiếu lao động và tỷ lệ phụ thuộc không thuận lợi là các áp lực rất lớn cho nền kinh tế xứ sở Phù Tang.

Nền kinh tế Nhật phục hồi năm 2022

1. GDP bắt đầu tăng trưởng từ năm 2021

Kinh tế Nhật Bản trong năm 2022 về cơ bản đã có những dấu hiệu phục hồi đáng mừng. Đại dịch tiếp tục gây ảnh hưởng đến nền kinh tế Nhật Bản vào năm 2021. GDP thực tế tăng trưởng theo từng đợt, giảm 2,9% hàng năm so với quý trước từ tháng 1 –  3/2021, sau đó tăng 2,0% vào tháng 4 – 6 và giảm 3,6% vào tháng 7 – 9.

Chỉ số sản xuất công nghiệp đã giảm 3,7% so với quý trước tính từ tháng 7 – 9/2021, lần đầu tiên giảm trong 5 quý do tình trạng thiếu chất bán dẫn và thiếu nguồn cung linh kiện do sự lây lan của đại dịch ở châu Á.

Cả GDP thực tế và chỉ số sản xuất công nghiệp dự kiến ​​sẽ phục hồi vào tháng 10 – 12/2021. Đây là thành quả của việc số ca mắc Covid-19 mới ở Nhật Bản giảm dần, việc dỡ bỏ tuyên bố tình trạng khẩn cấp vào tháng 9 và tình trạng thiếu linh kiện dần được cải thiện. Những xu hướng này đã tiếp tục vào năm 2022 và giúp tạo nên những ảnh hưởng tích cực cho nền kinh tế Nhật Bản.

Trong Dự báo của Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế Nhật Bản năm 2022, dựa trên dự đoán trung bình của khoảng 40 nhà kinh tế khu vực tư nhân, GDP thực tế được dự báo sẽ tăng 6,39% hàng năm so với quý trước từ tháng 10 – 12/2021 và sẽ tăng trưởng 2,72% trong cả năm tài chính 2021.

Trong năm tài khóa 2022, GDP thực tế được dự đoán sẽ tăng trung bình 3,03%. Sau khi giảm 4,5% trong năm tài chính 2020 do đại dịch Covid-19, GDP thực tế được dự đoán sẽ tăng trong hai năm liên tiếp cho đến năm tài chính 2022.

2. Những mối lo ngại liên quan khi Covid-19 giảm dần

Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế Nhật Bản cũng đưa ra một số Dự báo ESP đặc biệt. Trong những tháng lẻ kể từ tháng 9/2020, JCER đã yêu cầu các nhà kinh tế lựa chọn và xếp hạng ba rủi ro đối với nền kinh tế Nhật Bản. Xếp hạng rủi ro đầu tiên cho đến dự báo tháng 9/2021 là tình hình lây nhiễm Covid-19. Tuy nhiên, phản ánh sự sụt giảm mạnh của các trường hợp mới, các ca nhiễm trùng đã giảm xuống vị trí thứ hai trong dự báo tháng 11, với sự xấu đi của nền kinh tế Trung Quốc đã thay thế nó ở vị trí đầu tiên.

Yếu tố rủi ro khác là giá dầu thô tăng và thay vào đó là tình trạng xấu đi của nền kinh tế Mỹ. Giá dầu thô và các tài nguyên khác tăng, chi phí vận tải tăng là những yếu tố cần quan tâm trước mắt.

3. BOJ Tankan chỉ ra sự phục hồi dần dần của nền kinh tế Nhật Bản 2022

Trong Khảo sát kinh tế ngắn hạn về doanh nghiệp tháng 12 của Ngân hàng Nhật Bản, đánh giá về tác động bất lợi của chi phí nguyên vật liệu cao dẫn đến đánh giá của các nhà sản xuất lớn về điều kiện kinh doanh hầu như không thay đổi ở mức +18. Tuy nhiên, đây vẫn là một sự cải thiện 4 điểm so với triển vọng tương lai được báo cáo vào tháng 9.

Điều kiện kinh doanh DI của các nhà sản xuất lớn dự kiến ​​sẽ xấu đi đến +13 trong thời gian tới. Trong khi các nhà sản xuất lớn báo cáo các điều kiện không thuận lợi đã giảm thì những nhà sản xuất báo cáo các điều kiện hơi bất lợi lại tăng mạnh, điều này có thể phản ánh sự không chắc chắn liên quan đến đại dịch.

Trong khi đó, điều kiện kinh doanh DI của các doanh nghiệp phi sản xuất lớn tăng 7 điểm lên +9, mức cao kỷ lục kể từ mức +20 được ghi nhận vào tháng 12 năm 2019 trước khi đại dịch Covid-19 bùng phát. Điều kiện kinh doanh đối với tất cả các doanh nghiệp và ngành đã tăng lên +2 từ –2 trong cuộc khảo sát trước đó. Các DI này tiết lộ kỳ vọng rằng sự phục hồi kinh tế dần dần sẽ tiếp tục.

4. Sự can thiệp của các nhà hoạch định chính sách nhằm hỗ trợ giá trị đồng yên

Lí do đồng Yên tụt giá

Lí giải cho sự suy yếu về giá trị của đồng yên khi mất khoảng 20% giá trị so với đồng đô la Mỹ vào đầu năm 2022, chủ yếu cho sự chênh lệch lãi suất giữa trái phiếu do chính phủ Nhật Bản ban hành (JGB) và trái phiếu kho bạc Hoa Kỳ.

Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BoJ) mới đây đã cam kết sẽ tiếp tục duy trì lập trường về chính sách nới lỏng tiền tệ trong khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) đã tăng lãi suất tương đối nhanh trong năm 2022. Bởi khoảng cách ngày càng lớn giữa lập trường của hai quốc gia này đã đẩy vốn ra khỏi các tài sản bằng đồng yên như trái phiếu chính phủ Nhật mà hướng tới các tài sản được tính bằng đồng đô la Mỹ như trái phiếu kho bạc Hoa Kỳ.  

Các chính sách của các nhà hoạch định

22/9/2022, lần đầu tiên các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Tài chính đã quyết định can thiệp vào thị trường ngoại hối để nâng giá trị của đồng yên kể từ năm 1998. Qua đó thể hiện sự lo ngại của họ trước sự trượt giá nhanh của đồng yên và mong muốn cứu lấy kinh tế Nhật Bản năm 2022.

Theo lệnh của Bộ Tài chính, BoJ đã sử dụng dự trữ ngoại hối của mình để mua đồng yên với nỗ lực đẩy giá trị đồng yên. Trong 2 tuần sau khi can thiệp, tỷ giá hối đoái vẫn chủ yếu giữ vững giá trị. Tuy nhiên, đến ngày 21/10, đồng yên tiếp tục bị trượt giá, dẫn đến sự can thiệp vào thị trường ngoại hối và đặt ra câu hỏi về mức độ mất giá mà các nhà hoạch định chính sách sẽ chấp nhận.

Chi phí can thiệp ban đầu dự kiến tốn khoảng 20 tỷ đô la Mỹ. Với việc BoJ nắm giữ hơn 1 nghìn tỷ đô la Mỹ dự trữ ngoại hối, chính phủ Nhật thừa khả năng để tiếp tục mua đồng yên. Tuy nhiên, các nhà hoạch định chính sách có thể không muốn rút cạn một phần nguồn dự trữ ngoại hối mà họ đang nắm giữ. Vậy nên có thể họ sẽ đưa ra những chính sách can thiệp khác nhằm tăng giá trị của đồng yên mà không cần động vào nguồn dự trữ ngoại hối.

Một trong những chính sách đó là BoJ nới lỏng đường cong lãi suất, vốn giữ cho lợi suất trái phiếu JGB kỳ hạn 10 năm quanh mức 0%. Việc tăng lãi suất cho trái phiếu có thể phần nào hỗ trợ tỷ giá hối đoái của đồng yên. Tuy nhiên, BoJ cho rằng nền kinh tế trong nước quá yếu và lạm phát vẫn ở mức thấp để có thể thắt chặt chính sách tiền tệ. Điều này có thể đúng, đặc biệt là khi lạm phát cơ bản của phương Tây, loại trừ mảng năng lượng và lương thực, chỉ tăng 0.7% so với tháng 8 năm 2021.

Những dự đoán trong năm 2023

Thay vào đó, có vẻ như các nhà hoạch định chính sách đang câu giờ cho họ bởi các thị trường đều dự đoán rằng FED sẽ tiếp tục tăng lãi suất cho đến cuối năm 2023. Tuy nhiên, vẫn có khả năng FED sẽ phải xoay trục ra khỏi con đường tăng lãi suất nếu lạm phát giảm nhiều hơn so với dự đoán hiện tại.

Các thị trường ấn định xác suất khoảng 25% rằng FED sẽ đảo ngược lộ trình vào năm tới. Các nhà hoạch định chính sách Nhật Bản chỉ cần hỗ trợ đồng yên cho đến khi FED xoay trục, khi đó thì chênh lệch lãi suất giữa đồng yên và đồng đô la Mỹ sẽ thay đổi. Các nhà hoạch định chính sách cũng có thể cho phép đồng yên giảm giá thêm, giả định rằng các động thái này diễn ra từ từ hơn so với những gì đã xảy ra vào tháng 9 vừa rồi.

5. Những cải tiến trong sản xuất trong thời gian ngắn

Môi trường hoạt động cho các nhà sản xuất Nhật Bản đã được cải thiện tương đối. Sản xuất công nghiệp đối với tất cả các ngành sản xuất đã tăng 3,4% so với cùng kỳ trong tháng 8, đạt tốc độ tăng trưởng cao nhất kể từ tháng 9 năm 2019. Một phần của sự cải thiện này đến từ sự phục hồi của ngành sản xuất động cơ xe khi ngành tăng 11,9% so với cùng kỳ năm 2021. Đây là dấu hiệu tích cực đầu tiên được ghi nhận kể từ năm 2021 do ảnh hưởng của đại dịch.

Các nhà sản xuất ô tô đã phải đối mặt với các vấn đề về chuỗi cung ứng kể từ khi đại dịch xảy ra nhưng các điều kiện đã được cải thiện rõ rệt trong năm 2022. Tuy nhiên, sự cải thiện về sản lượng sản xuất không chỉ bị giới hạn trong lĩnh vực ô tô mà cả sang lĩnh vực thiết bị máy móc như sản xuất màn hình phẳng hay chất bán dẫn đã tăng đáng kể (38,7%) so với một năm trước đó.

Các đơn đặt hàng máy móc cốt lõi đã tăng 5,3% trong tháng 7 cho thấy rằng những đầu tư trong kinh doanh sản xuất sẽ tăng mạnh mẽ cho đến cuối 2022. Đầu tư kinh doanh bổ sung cũng rất cần thiết vì nó vẫn thấp hơn 7,1% so với mức ba năm trước đó vào Q2 và các điều khoản được điều chỉnh theo lạm phát. Tuy nhiên tâm lý kinh doanh đã giảm đáng kể. Ví dụ chỉ số Reuters Tankan đã giảm xuống 10 vào tháng 9 khi so với mức 13 của các tháng trước do áp lực chi phí đè nặng lên các doanh nghiệp của Nhật Bản. Việc gia tăng những lo ngại về nền kinh tế toàn cầu trong 2023 có thể ảnh hưởng nhiều tới các quyết định đầu tư kinh doanh.

Về mảng xuất nhập khẩu, từ đầu năm nay xuất khẩu tăng trưởng rất mạnh. Xuất khẩu hàng hoá đã tăng 22% so với một năm trước đó. Đặc biệt là trong lĩnh vực xuất khẩu ô tô khi tăng đến 37,9% so với cùng kỳ năm trước. Ngay cả sau khi trừ đi phần trăm của mặt hàng ô tô đã qua sử dụng, xuất khẩu ô tô vẫn đạt tới 37,4%. Mặt khác, cũng do sự gia tăng hoạt động kinh tế tại thị trường Trung Quốc khi lượng xuất khẩu sang thị trường này đã tăng 13,4% so với năm 2021.

Bất chấp sự phục hồi trong xuất khẩu sang Trung Quốc và sự cải thiện chất lượng trong chuỗi cung ứng, xuất khẩu của Nhật Bản vẫn phải đối mặt với nhiều khó khăn. Đầu tiên, nền kinh tế toàn cầu được dự đoán sẽ chậm lại đáng kể vào các quý tiếp theo. Châu Âu và Hoa Kỳ sẽ có nguy cơ suy thoái cao làm giảm lượng xuất khẩu sang các thị trường này. Chưa kể giá trị đồng yên có thể sẽ tăng giá nếu giảm phát đi kèm với suy thoái kinh tế ở Châu Âu và Hoa Kỳ. Trong khi sự tụt giá của đồng yên đã phần nào hỗ trợ sự tăng trưởng xuất khẩu trong năm 2022 thì khả năng đồng yên tăng giá trong 2023 sẽ có tác dụng ngược gây áp lực lên ngành xuất khẩu.

6. Khả năng tiêu thụ của người tiêu dùng trong thời gian gần đây

Người tiêu dùng đã chi tiêu mạnh trong năm nay bất chấp những khó khăn trong kinh tế. Ví dụ chi tiêu tiêu dùng thực tế của hộ gia đình tăng với tốc độ hằng năm là 4,9% trong quý 2 khi so với quý 1. Tuy nhiên, do lạm phát tăng cao, đặc biệt là chi phí nhiên liệu đang bào mòn sức mua của người tiêu dùng. Ví dụ doanh số bán lẻ nhiên liệu đã tăng 10,8% so với tháng 8 năm ngoái trong khi doanh số bán lẻ chỉ tăng khiêm tốn, khoảng 4,7%. Ngay cả khi giá dầu thô phục hồi cũng khó có thể giúp ích.

Thu nhập của nhân viên thường chỉ tăng 1,7% so với cùng kỳ nên người tiêu dùng khó có thể chi tiêu mạnh trong thời gian dài. Tuy nhiên, một số can thiệp chính sách có thể hỗ trợ chi tiêu, ít nhất là trong thời gian tới. Ví dụ như trợ cấp nhiên liệu và trần giá đối với mặt hàng, nguyên liệu như lúa mì và thức ăn chăn nuôi, hỗ trợ các hộ gia đình đang phải vật lộn với chi phí nhiên liệu tăng cao. Ngoài chính sách hỗ trợ ra, chính phủ đã công bố chương trình giảm giá du lịch, cung cấp tới 77,000 yên trong 7 ngày để trang trải chỗ ở và chi phí đi lại.

Trong khi du lịch nội địa sẽ được thúc đẩy bởi chính sách mới này của chính phủ thì du lịch quốc tế có vẻ cũng sẵn sàng để phục hồi mạnh mẽ. Nhật Bản đã mở cửa lại hoàn toàn biên giới sau 2 năm đóng cửa vì đại dịch, loại bỏ hoàn toàn giới hạn đối với khách du lịch nước ngoài. Ngoài ra, việc đồng yên giảm giá trị cũng là một phần lí do thu hút khách du lịch nước ngoài đến và chi tiêu tại Nhật.

Nhưng việc đưa lượng khách du lịch quốc tế quay trở lại đạt mốc trước khi xảy ra đại dịch là rất khó. Trước đại dịch, Trung Quốc chiếm khoảng 30% tổng số du khách quốc tế tại Nhật Bản. Ngay cả khi Trung Quốc loại bỏ chính sách “Zero-COVID”, lượng khách Trung Quốc đến Nhật vẫn giảm so với chỉ tiêu đặt ra. Không chỉ du khách Trung Quốc mà các du khách từ các quốc gia khác cũng không có dấu hiệu tăng trở lại. Xét cho cùng, số lượng khách quốc tế trong tháng 8/2022 vẫn thấp hơn 93% so với 2019.

Môi trường lạm phát tương đối thấp của Nhật Bản có thể sẽ giúp quốc gia tránh khỏi những tác động thu hẹp mà các quốc gia khác gặp phải khi tăng lãi suất cao hơn. Trong thời gian tới, các chương trình và cải tiến của chính phủ trong lĩnh vực ô tô sẽ tương ứng hỗ trợ chi tiêu tiêu dùng và sản xuất. Sự tiếp xúc của Nhật Bản và Trung Quốc sẽ hỗ trợ xuất khẩu trong năm tới nhưng có vẻ suy thoái toàn cầu dự kiến cuối cùng sẽ tạo ra những khó khăn nhất định cho sự phục hồi kinh tế của Nhật Bản trong năm 2023.

Dự đoán kinh tế Nhật Bản 2023

Nền kinh tế Nhật Bản có thể bước vào suy thoái khi tăng trưởng xuất khẩu chậm lại, đó là nhận định nhà kinh tế cấp cao của Nhật Bản tại Capital Economics. Suy thoái kinh tế sẽ chủ yếu diễn ra do xuất khẩu giảm và các quốc gia trở nên thận trọng hơn, đó là những gì bạn thường thấy khi xuất khẩu bắt đầu giảm.

Gần đây nhất, Nhật Bản đã báo cáo mức thâm hụt thương mại lớn hơn dự kiến ​​là 15 tỷ USD trong tháng 10. Xuất khẩu tăng 25,3%, chậm hơn so với mức tăng 28,9% của cùng kỳ năm ngoái trong tháng 9. Trong khi đó, nhập khẩu tháng 10 tăng 53,5% so với cùng kỳ năm ngoái, cao hơn mức tăng trưởng 45% so với cùng kỳ năm ngoái của tháng trước.

Các nhà phân tích được Reuters thăm dò dự đoán mức giảm của GDP hàng năm là 1,1% trong khoảng thời gian từ tháng 7 đến tháng 9, sau khi báo cáo trước đó giảm 1,2%. Điều đó có nghĩa là nó đã hướng tới giai đoạn thường được phân loại là suy thoái kỹ thuật, được định nghĩa là hai quý tăng trưởng âm liên tiếp.

Các chuyên gia kinh tế nhận định, có thể Ngân hàng Nhật Bản sẽ tiếp tục duy trì chính sách tiền tệ cực kỳ ôn hòa và sẽ không bắt đầu tăng lãi suất cơ bản, đặc biệt là trong bối cảnh lo ngại về suy thoái kinh tế. Thống đốc Ngân hàng Trung ương Haruhiko Kuroda được cho là đã bác bỏ khả năng xem xét lại lập trường hiện tại của BOJ về việc duy trì lãi suất thấp. Lạm phát lõi của Nhật Bản trong tháng 11 ở mức 3,6%, cao nhất trong 40 năm và cao hơn mục tiêu 2% của BOJ.

Bất chấp những dự báo về sự sụt giảm ngày càng tăng, chi tiêu hộ gia đình của Nhật Bản vẫn tăng liên tục và tăng 1,2% trong tháng 10 so với một năm trước. Nó đánh dấu tháng tăng thứ năm liên tiếp kể từ khi giảm 0,5% vào tháng 5. Điều này cũng sẽ cho thấy một số tình trạng chậm chạp, người cho biết tiền lương thực tế trong nước cuối cùng sẽ tác động đến hoạt động tiêu dùng rộng lớn hơn.

Kết luận

Việc phục hồi nền kinh tế Nhật Bản 2022 cũng như các xu hướng trong năm 2023 chắc chắn sẽ còn nhiều khó khăn do ảnh hưởng của tình hình chung thế giới. Chính phủ Nhật Bản vẫn đang rất nỗ lực trong việc cải thiện các vấn đề khó khăn và mang đến cho người dân Nhật một cuộc sống tích cực hơn.

Nhắc đến Nhật Bản, chúng ta đều nghĩ ngay đến những cụm từ như “ Nền kinh tế thứ 2 thế giới”, “Sự phát triển thần kỳ của nền kinh tế”. Không phải ngẫu nhiên mà nền kinh tế Nhật Bản giai đoạn 1952-1973 lại được các nhà kinh tế học trên thế giới liệt kê vào diện Phát triển thần kỳ và tập trung khai thác những nguyên nhân dẫn đến sự phát triển đó. Vậy, điều gì đã khiến một đất nước được coi là nghèo tài nguyên và đầy thiên tai như Nhật phát triển thần tốc và trở thành nền kinh tế thứ 2 của thế giới?

Tổng quan nền kinh tế Nhật giai đoạn 1952-1973

Sau chiến tranh thế giới thứ 2, với vị thế là kẻ thua cuộc, Nhật Bản phải chịu những tổn hại nặng nề về cả mặt kinh tế, con người. Tuy nhiên, nhờ công cuộc cải cách do Bộ Tổng tư lệnh tối cao quân đội Đồng minh – GHQ cùng với sự nỗ lực phi thường của chính phủ và người dân Nhật Bản.

Tăng trưởng chung

Tổng sản phẩm quốc nội của Nhật trong thời kỳ phát triển thần tốc giai đoạn 1952-1958 tăng trung bình 6,9% mỗi năm. Đến năm 1959, tốc độ tăng trưởng đã lên 2 con số, vượt 10%. Tốc độ tăng trưởng GDP vẫn tiếp tục tăng và luôn trên 10% trong thập niên 1960.

Nhìn vào những con số trên, chúng ta sẽ không thể không trầm trồ ngưỡng mộ vì một đất nước hậu chiến tranh với số tài sản thiệt hại lớn lên đến 64,3 tỷ yên, lạm phát phi mã, nạn đói hoành hành… mà chỉ sau 10 năm đã có thể tăng trưởng thần tốc như vậy phải không?

So sánh với các nước Âu Mỹ, nếu năm 1950 GDP của Nhật chỉ bằng vài phần trăm so với Mỹ và thấp hơn so với các nước phương Tây (24 tỷ USD), thì tới năm 1960 đã vượt Canada, 1966 vượt Pháp, 1967 vượt Anh, 1968 vượt Tây Đức và rồi trở thành cường quốc kinh tế thứ 2 sau Mỹ. Đây có thể coi là “sự chuyển mình kinh dị” ( theo nhận xét của PGS.TS Nguyễn Tiến Lực).

Theo cơ cấu ngành

Nông nghiệp

Nông nghiệp Nhật phát triển theo hướng điện khí hóa, cơ giới hóa, thủy lợi hóa, hóa học hóa và gia tăng năng suất. Việc áp dụng khoa học kỹ thuật vào nông nghiệp nhằm cải thiện năng suất đã có hiệu quả đáng kể. Chính phủ còn đưa ra Chính sách khuyến khích sản xuất lúa gạo, vì vậy mà sản lượng lúa ở Nhật thời kỳ đó luôn cao và ổn định. Có thể kể đến giai đoạn 1967-1969, sản lượng lúa đạt 14 triệu tấn/ năm. Ngành chăn nuôi cũng rất phát triển và nhanh hơn cả ngành trồng trọt do yếu tố địa hình và thời tiết. Cụ thể, chăn nuôi bò thịt và bò sữa đã rất phát triển ở vùng Hokkaido và Kagoshima. Nghề đánh bắt và nuôi cá cũng phát triển vào bậc nhất thế giới.

Công nghiệp

Thời kỳ này, ngành công nghiệp chế tạo ở Nhật phát triển vượt bậc, đặc biệt trong ngành chế tạo ô tô và đóng tàu biển.Năng lực sản xuất ô tô của Nhật tăng gấp 100 lần so với trước chiến tranh, và đã đạt vị trí thứ 2 (sau Mỹ) vào năm 1967. Ngành đóng tàu biển thì Nhật Bản vẫn liên tục dẫn đầu trên thế giới. Về ngành sản xuất máy móc và thiết bị điện tử, từ năm 1967, Nhật đã chiếm vị trí thứ 2 thế giới với giá trị sản lượng gần bằng ¼ của Mỹ. Ngành công nghiệp chế tạo tăng 118% vào thập niên 50-60.

Tốc độ tăng trưởng bình quân hàng năm từ 1950-1960 của ngành công nghiệp Nhật Bản là 15,9%, gấp 6 lần Mỹ, gấp 5 lần Anh và gần gấp đôi Đức. Một con số đáng kinh ngạc thể hiện sự phát triển tuyệt vời của nền công nghiệp xứ Mặt trời mọc.

Ngoại thương

Trong vòng 21 năm (1950-1971), kim ngạch xuất nhập khẩu của Nhật Bản đã tăng gấp 25 lần. Cụ thể, từ 1,7 tỷ USD => 43,6 tỷ USD. Các đối tác thương mại lớn nhất của Nhật phải kể đến đó chính là: Mỹ, Hàn Quốc, Đài Loan, Hồng Kong, Trung Quốc,… Thời kỳ đó được coi là hoàng kim của ngành xuất khẩu Nhật Bản với câu nói truyền miệng: “ Chỉ cần sản xuất ra là lập tức có thể bán được”, ý chỉ Nhật chỉ cần sản xuất ra là đã có nơi đặt mua.

Nhờ vào thặng dư lớn trong cán cân thanh toán (xuất siêu nhiều hơn nhập siêu), xứ sở Mặt trời mọc đã thu về một lượng vàng và ngoại tệ dáng kể: từ 930 triệu USD (1951) => 12,1 tỷ USD (1973). Từ một đất nước từng phải đi vay nợ sau khi thất thế hậu chiến thứ 2, giờ đây Nhật đã trở thành chủ nợ của rất nhiều quốc gia lớn trên thế giới. Lúc đó, Tokyo đã trở thành một trong những trung tâm tài chính- tiền tệ của thế giới, bởi đó là nơi tập trung các ngân hàng lớn và sàn chứng khoán lớn.

Như vậy, có thể thấy sự phát triển vượt bậc của Nhật tập trung chủ yếu vào ngành công nghiệp nặng, sản xuất, và từ đó phát triển mạnh ngành thương mại xuất nhập khẩu.

Nguyên nhân dẫn đến sự phát triển thần kỳ của kinh tế Nhật

Vậy nguyên nhân nào đã khiến Nhật phát triển vượt bậc và thần tốc như vậy? ONE-VALUE đã tham khảo nhiều tài liệu đánh giá của các chuyên gia kinh tế và sử học để đưa ra 2 nguyên nhân chính dưới đây.

Nguyên nhân quốc tế

Thị trường quốc tế ổn định, nhu cầu lớn

Thời gian hòa bình hậu chiến là một môi trường thuận lợi để các nước bắt tay vào khôi phục nền kinh tế. Có thể thấy không chỉ Nhật, từ 1950~ 1960, GDP của các nước trên thế giới cũng đều tăng với tốc độ cao hơn những năm trước thế chiến ( tầm 5% mỗi năm). Thương mại cũng phát triển với khối lượng buôn bán từ 1955 ~ 1970 là 7,6% so với 1,3% ( 1913~1950).

Hậu chiến, Nhật đã tích cực và nhanh chóng tham gia vào các tổ chức kinh tế và quỹ tiền tệ thế giới, ví dụ như Quỹ tiền tệ quốc tế IMF, Ngân hàng thế giới, Hiệp định chung về thuế quan và mậu dịch (GATT),… Việc tham gia Quỹ tiền tệ và Ngân hàng thế giới đã khiến Nhật được hỗ trợ lớn về tài chính để phát triển ngành công nghiệp, và từ đó khi tham gia và GATT, Nhật càng có nhiều ưu thế trong hoạt động thương mại.

Nhật – Mỹ có chính sách ngoại tệ 360yen = 1 dolla lợi cho xuất khẩu

Việc Mỹ xác lập tỷ giá ngoại tệ 360 yên = 1 đô đã tạo nên lợi thế rất lớn cho ngành sản xuất và xuất khẩu Nhật. Điều này cũng tạo nên được lợi thế về giá khi các sản phẩm xuất khẩu của Nhật chủ yếu ở mảng công nghiệp nặng và chế tạo.

Chiến tranh Việt Nam làm tăng nhu cầu đặt hàng của Mỹ

Do chiến tranh tại Việt Nam mà Mỹ luôn phải bổ sung quân nhu phục vụ chiến tranh, và Nhật Bản chính là đất nước được Mỹ lựa chọn để nhập khẩu các sản phẩm cần thiết. Bên cạnh việc xuất khẩu sang Mỹ, Nhật còn xuất khẩu sang cả Hàn Quốc, Đài Loan Philippines,… Theo thống kê của Bộ METI Nhật Bản, năm 1966 Nhật xuất khẩu quân nhu hơn 100 triệu USD, quân dụng khoảng 500 triệu USD, chiếm khảong 6% kim ngạch xuất khẩu thời giờ của Nhật. Như vậy có thể thấy, chiến tranh cũng là một phần tạo ra “ thị trường” để Nhật xuất khẩu sản phẩm.

Nguyên nhân trong nước

Sự cải cách về chế độ

Hậu chiến, Nhật bị quản lý bởi quân đội Đồng minh và cơ quan chiếm đóng có tên gọi là Tổng tư lệnh chỉ huy quân đội cấp cao (GHQ). 3 chính sách có tác động lớn góp phần thay đổi Nhật Bản đó chính là: Giải tán các tập đoàn tài phiệt, Thành lập công đoàn lao động và Giải phóng đất nông nghiệp.

Sự phát triển vượt bậc của khoa học kỹ thuật

Nhật Bản rất đầu tư cho nhập khẩu kỹ thuật, mua bằng phát minh và sáng chế của nước ngoài, và điều này được thể hiện qua những con số như: 15,289 hợp đồng nhập khẩu kỹ thuật (1950-1974), 11,606 bằng phát minh (1950-1969). Bên cạnh đó, chi phí đầu tư cho nghiên cứu phát triển (R&D) rất cao, 40,1 tỷ yên ~ 1,200 tỷ yên (1955- 1970).

Dân số trẻ, người Nhật chăm chỉ cần củ kỷ luật thép cùng chế độ đãi ngộ nhân viên hợp lý

Nhân lực trẻ chăm chỉ, cần cù, nỗ lực cầu tiến và có kỷ luật tốt cũng là nhân tố chính khiến kinh tế Nhật phát triển thần kỳ. Đầu tiên, thế hệ Baby Boom (1947-1949), hay còn gọi là Bùng nổ trẻ sơ sinh, đóng vai trò then chốt về nhân lực trong sự phát triển kinh tế của Nhật. Thứ 2, phương thức quản trị kiểu Nhật là chế độ làm việc suốt đời và chế độ lương thưởng thăng cấp theo thâm niên đã khiến cho các ông ty đảm bảo được số lượng nhân viên chất lượng gắn bó lâu dài với công ty, tạo động lực phát triển doanh nghiệp. Thứ 3 là về triết lý coi trọng giáo dục và đào tạo của Nhật Bản. Nhật Bản chi rất nhiều tiền cho sự phát triển giáo dục, đào tạo con người. Bên cạnh đó, tính cách ưu tiên tập thể hơn cá nhân cũng là một nhân tố tạo nên sự đoàn kết lớn trong cộng đồng người Nhật, và từ đó thúc đẩy sự phát triển không chỉ của một cá nhân mà là một tập thể, một cộng đồng lớn, và một đất nước.

Kết bài

Như vậy, có thể thấy Nhật Bản đã có thời kỳ phát triển kinh tế thần tốc, nguyên nhân cũng có thể nói là “Thiên thời, Địa lợi, Nhân Hòa”. Thời kỳ tăng trưởng thần tốc của Nhật đã qua đi, và chúng ta cũng không biết liệu Nhật có thể quay trở lại thời phát triển hoàng kim như xưa được không. Hậu thế chỉ có thể nhìn vào những kỳ tích trong lịch sử để rút ra bài học và áp dụng cho sự phát triển trong tương lai. Tuy nhiên, với người Nhật Bản, những kỳ tích lưu danh lịch sử vẫn là niềm tự hào về thế hệ ông cha đã hy sinh, nỗ lực để đưa Nhật Bản lên tầm cao sánh bước với các cường quốc. Japanbiz tự hào là cầu nối kết nối các doanh nghiệp Việt Nam– Nhật Bản hợp tác cùng phát triển, cùng đưa ra những chiến lược hoạt động chi tiết cụ thể đóng góp cho sự hợp tác sâu rộng giữa doanh nghiệp hai nước nói riêng và hai quốc gia nói chung. Quý công ty có nhu cầu khai thác thị trường Nhật Bản, tìm kiếm đối tác, xuất nhập khẩu sang thị trường Nhật,… vui lòng liên hệ tới ONE-VALUE theo địa chỉ mail: japanbiz@onevalue.jp

Nguồn: Tham khảo thông tin cuốn sách “ Nhật Bản – Những bài học từ lịch sử” của PGS.TS Nguyễn Tiến Lực, thông tin trên trang của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản, cùng với tư liệu lịch sử của Nhật Bản.

Triều đại này đã đi qua thời kỳ đỉnh cao của nền kinh tế Nhật vào những năm 1989-1991. Nhưng cũng đã từng chứng khiến một giai đoạn đầy “mất mát”, trì trệ của đất nước này trong suốt gần 20 năm sau đó.

Đôi nét về triều đại HEISEI

Heisei (hay còn gọi là Bình Thành) là một niên hiệu ở Nhật Bản đánh dấu thời gian trị vì của Akihito – vị thiên hoàng thứ 125 của nước Nhật. Thời kỳ này chính thức bắt đầu vào ngày 8 tháng 1 năm 1989. Khi Thiên hoàng Akihito đăng cơ. Sau khi Thiên hoàng Chiêu Hòa (Hirohito) băng hà 1 ngày trước đó.

Triều đại Heisei đã kéo dài trong suốt 30 năm từ 1989. Cho đến 2019 khi Thiên hoàng Chiêu Hòa nhường ngôi và trở thành Thượng hoàng. Vào ngày 30 tháng 1 năm 2019. Triều đại Hesei đã chứng kiến nhiều thời khắc thăng trầm của nước Nhật. Có cả thăng hoa, có cả mất mát. Trong đó nổi bật là hai giai đoạn:

 Thời kỳ kinh tế tăng trưởng thần tốc mà đỉnh điểm là khoảng thời gian xảy ra bong bóng kinh tế 1989 – 1991.

 Thời kỳ “mất mát”, trì trệ của kinh tế Nhật trong khoảng 20 năm sau đó. Đây cũng là thời kỳ chứng kiến khủng hoảng tài chính thế giới 2008. Và cả cuộc động đất Đông Bắc Nhật Bản lớn nhất lịch sử cùng sóng thần cao tới hơn 10m – với con số thiệt hại lớn nhất trong lịch sử nước Nhật và thế giới: hơn 18,000 người chết và mất tích.

Thời kỳ phồn vinh của nền kinh tế Nhật

Sự trỗi dậy thần kỳ của kinh tế Nhật và tiếng vang của hàng “Made in Japan”

Vào những năm 1980, khi mà kinh tế Nhật vẫn tiếp tục tăng trưởng cao tiếp nối những năm 1960, phải nói Nhật như một một quốc gia Châu Á trỗi dậy thần kỳ – không có đối thủ. Hàng hoá Nhật được nhập khẩu ồ ạt. Đặc biệt là đồ điện tử, sản phẩm công nghệ cao, ô tô, chất bán dẫn. Tràn vào áp đảo thị trường Mỹ và thế giới.

Hàng hoá Nhật nổi tiếng là “xịn và bền”, với kỹ thuật cao và độ bền vượt trội, tạo được tiếng vang cho những sản phẩm mang thương hiệu Made in Japan trên toàn thế giới. Những năm 90 của thế kỷ trước, cái tivi Sony, chiếc xe máy Honda hay chỉ là 1 chiếc xe đạp mini Nhật cũng đã được người Việt Nam coi là một tài sản cực kỳ giá trị.

Thời kỳ bong bóng kinh tế Nhật – Dòng tiền thế giới ồ ạt đổ về đầu tư tại Nhật

Đặc biệt vào thời kỳ kinh tế Nhật bong bóng (1986 – 1991). Thị trường bất động sản và chứng khoán Nhật tăng nóng chưa từng có. Vào đúng năm Heisei đầu tiên – 1989, giá cổ phiếu trung bình đạt ngưỡng cao kỷ lục 38,915 yên.

Cho đến nay vẫn chưa có thời kỳ nào vượt được ngưỡng này. Cũng trong năm này, giá 1 tsubo (3.3m2) đất ở Ginza vượt ngưỡng 1 oku yên (hơn 20 tỉ VND). Đây là một con số mà đến nay vẫn chưa thể lấy lại được.

Các công ty Nhật Bản hồi đó xếp thứ hạng cao trên thế giới về giá trị thị trường. Có thể nói, thời kỳ đó dòng tiền của thế giới hầu hết đổ dồn về đầu tư tại Châu Á. Trong đó, phần lớn tập trung rót vào các công ty Nhật như: NTT, Toyota, Hitachi, Toshiba. Cũng như các ngân hàng Nhật như Mitsubishi, Sumitomo …

Hồi đó, túi tiền người Nhật rủng rỉnh. Người Nhật giàu lên tương đối so với Mỹ và các nước khác. Họ đi du lịch tiêu tiền không tiếc tay. Khi ấy, người Châu Âu cứ thấy người Châu Á tóc đen mua hàng hiệu là biết ngay, đó chỉ có thể là người Nhật.

20 năm trì trệ sau giai đoạn đỉnh cao của kinh tế Nhật thời HENSEI 

Sự trì trệ sau những năm tăng trưởng vượt bậc

Triều đại Heisei ngay sau đó cũng đã chứng kiến bong bóng kinh tế nổ vào năm 1991. Thời điểm này, trên thế giới cũng đã diễn ra những biến động mạnh như sự kiện Liên xô sụp đổ hay chiến tranh lạnh kết thúc.

Sau khi nổ bong bóng, Kinh tế Nhật bước vào thời kỳ trì trệ trong khoảng 20 năm. Thời gian này, kinh tế hầu như không tăng trưởng. Thậm chí còn giảm phát nghiêm trọng. GDP của Nhật lúc này chỉ tăng trưởng dưới 1%. Các nhà kinh tế gọi khoảng thời gian này là “20 năm mất mát”.

Nhật lui về vị trí thứ 3 cường quốc thế giới

Ở thời kỳ này, dù kinh tế Nhật hướng nội nhưng nhu cầu trong nước lại không tăng. Nguyên nhân là do người dân tiết kiệm không tiêu dùng. Trong khi đó, đồng yên cũng tăng giá quá độ. Điều này khiến hàng Nhật trở nên kém cạnh tranh trên thị trường thế giới, một phần vì giá tương đối cao mà lại thiếu sự đột phá về công nghệ.

Trong những năm Hensei đầu tiên, khoảng cách giữa nền kinh tế đứng thứ hai Thế giới là Nhật Bản và nền kinh tế đứng thứ nhất là Mỹ là không đáng kể. Nhưng 20 năm trì trệ này đã khiến cho sự cách biệt giữa hai cường quốc này ngày càng tăng.

Có lúc, quy mô GDP Mỹ dần gấp đôi quy mô GDP Nhật; dù Nhật đứng thứ hai thế giới. Cuối cùng, sau 42 năm đứng ở vị trí thứ hai, kinh tế Nhật đã phải nhường lại vị trí này cho Trung Quốc vào năm 2010. Đồng nghĩa, chấp nhận trở thành cường quốc thứ 3 trên thế giới.

Cảm nghĩ về thời đại HEISEI đã qua

Khi tinh thần “Hungry Spirit” được thay thế bằng tinh thần Yutori

Niên hiệu Heisei (Bình Thành) gợi cho ta cảm giác về sự bình an, yên ổn. Nhưng đối với những ai kỳ vọng vào kinh tế Nhật Bản; thì có lẽ phải gọi là “bình bình bậc trung”. Thế hệ thanh niên sinh thời Heisei giờ lớn nhất đã 30 tuổi. Hiện nay, họ đang là lực lượng lao động trẻ cho Nhật Bản.

Nhưng họ lại sinh ra trong thời kỳ mà nước Nhật đã hết đói nghèo. Và người Nhật đã không còn có “Hungry spirit” nữa. Lúc này tinh thần Yutori – thời kỳ thong thả, ít đấu tranh, đa dạng hoá nhân sinh quan và phong cách sống đang được nâng cao hơn.

Thanh niên trẻ của Nhật trong thời kỳ này, theo mình, đang mắc phải những căn bệnh như “tiểu đường”. Bởi do có cuộc sống quá đầy đủ và lười vận động. Vốn dĩ họ là thế hệ hưởng thành quả cố gắng của cha ông đi trước – lớp người đã hi sinh cho sự tăng trưởng thần tốc từ những năm 1950.

Tuy nhiên giờ đây, xung quanh họ mọi cơ sở vật chất đã sẵn có, hoàn thiện và không còn cảm giác thiếu thốn trong cuộc sống như trước! Vì thế, động lực cố gắng của lớp thanh niên trẻ cũng trở nên phai nhạt dần. Điều này đã dẫn đến việc nhiều bạn trẻ đang trở nên sống thiếu mục đích hơn.

Dù rằng cũng có nhiều thanh niên trẻ tiếp nối được truyền thống cần cù chăm chỉ của thế hệ cha ông. Nhưng nhìn chung ,mình thấy họ cần mạnh mẽ hơn, khao khát hơn và tìm được mục tiêu sống vực dậy nước Nhật! Hơn là chủ nghĩa thong thả và hưởng thụ!

Những khởi sắc tích cực nhờ hiệu ứng Abenomics

Cuối thời Heisei, bắt đầu từ năm 2012, nền kinh tế Nhật đã có những chuyển biến khởi sắc. Một trong những kết quả được tạo ra từ hiệu ứng Abenomics của chính quyền Abe khi họ tiếp quản chính phủ sau những bất ổn về chính trị (7 năm liên tục cứ mỗi năm 1 thủ tướng).

Kinh tế Nhật những năm cuối Heisei bắt đầu có những chuyển biến mới tích cực. Ví dụ như GDP bắt đầu tăng trưởng trở lại và tiền lương của người lao động cũng nhúc nhích tăng.

Nước Nhật hiện đang hoạch định phát triển kinh tế với việc tập trung vào các ngành sản xuất công nghệ cao AI, IoT, dịch vụ y tế chăm sóc sức khoẻ, các ngành công nghiệp mới.

Ngoài ra, Nhật cũng đang tăng cường dân số đi làm bằng việc tạo điều kiện cho phụ nữ làm việc đồng thời tiếp nhận tích cực lao động từ nước ngoài. Tại Tokyo, vai trò của người nước ngoài đã dần len lỏi vào từng hoạt động kinh tế. Và sẽ là một xu hướng tất yếu trong tương lai.

Hiện tại, thời đại Hensei đã qua. Triều đại Reiwa vừa mới bắt đầu được hơn 1 năm đã gặp phải không ít trở ngại. Nhưng hy vọng rằng, những khó khăn này sẽ khiến những người trẻ lấy lại được sức mạnh tiềm ẩn vốn có để vượt qua, đưa kinh tế Nhật lên 1 tầm cao mới.

Mở đầu

Nhật Bản là đảo quốc nằm ở phía Đông của Châu Á và là nền kinh tế lớn thứ 4 trên thế giới, đồng thời là quốc gia có quan hệ gắn bó mật thiết trong quan hệ kinh tế, an ninh với Việt Nam.

Bài viết này sẽ giới thiệu tổng quan về các đặc trưng vĩ mô của nền kinh tế Nhật Bản và những vấn đề lớn về kinh tế – xã hội mà quốc gia này phải đối mặt trong thời gian sắp tới.

Quy mô nền kinh tế Nhật Bản

Theo số liệu từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Nhật Bản đạt 4,2 nghìn tỷ đô la Mỹ trong năm 2023. Sau khi thất bại tại Thế Chiến thứ 2, Nhật Bản đã bắt đầu ngay vào công cuộc tái thiết kinh tế sau chiến tranh, những đơn đặt hàng sản xuất quân nhu, quân dụng cho quân đội Mỹ trong chiến tranh Triều Tiên trong giai đoạn 1950 đã làm tăng nhu cầu tiêu thụ hàng hóa, kích thích sản xuất, kinh doanh trong nước Nhật và tạo điều kiện cho Nhật Bản hồi phục kinh tế, thúc đẩy tiêu dùng.

Thời kì thịnh vượng của Nhật Bản bắt đầu từ giai đoạn những năm 1960 khi nền kinh tế Nhật đều tăng trưởng mạnh mẽ trên 10% trong mỗi năm, GDP của Nhật Bản đã tăng từ mức 44.3 tỷ USD (năm 1960) lên mức 5.5 nghìn tỷ USD vào năm 1995. Đây là giai đoạn Nhật Bản đã bắt kịp với thế giới về cộng nghệ sản xuất và nền công nghiệp xe hơi trứ danh của Nhật Bản cũng bắt đầu vào thời điểm này với hàng loạt những hãng xe hơi xuất hiện, chiếc xe hơi đầu tiên mang tên “Toyota Crown” của gã khổng lồ Toyota cũng ra đời trong giai đoạn này (năm 1955).

Giai đoạn sau 1995, nền kinh tế Nhật Bản bắt đầu đi vào pha thoái trào của một chu kì kinh tế lớn, sự sụp đổ của Bong bóng Tài sản (giai đoạn 1990) đã tàn phá và ảnh hưởng sâu sắc đến nội tại của nền kinh tế Nhật Bản. Độ mở cao của nền kinh tế trong thời kỳ sau năm 2000 đã khiến Nhật Bản tiếp tục hứng chịu ảnh hưởng mạnh từ các cuộc suy thoai đến từ bên ngoài như Bong bóng Dot-com (giai đoạn 2000), Khủng hoảng Cho vay dưới Chuẩn tại Mỹ (giai đoạn 2008).

GDP Nhật Bản đã tăng mạnh trở lại trong giai đoạn sau 2010 khi Chính sách kích thích Kinh tế (Abenomics) bắt đầu có hiệu lực khi Thủ tướng này đắc cử vào năm 2012. GDP Nhật Bản lại chứng kiến cú giảm mạnh trong giai đoạn 2014-2015 do việc chinh phủ tăng thuế tiêu dùng vào tháng 4/2014, điều này khiến cho khu vực chi tiêu cá nhân, vốn chiếm 60% trong cơ cấu nền kinh tế Nhật Bản bị sụt giảm nghiêm trọng. Tuy nhiên, có thể hiểu sự suy giảm này chỉ mang tinh nhất thời khi GDP của Nhật Bản đã tăng trưởng trở lại từ năm 2016 và chỉ ghi nhận lần suy thoai tiếp theo do dịch bệnh corona vào năm 2020.

Sau đại dịch Covid-19, nền kinh tế Nhật Bản năm 2024 chứng kiến ​​những dấu hiệu tích cực. GDP thực tế đã dần tăng trưởng, mặc dù nhu cầu trong nước vẫn còn yếu. Việc tăng lương đáng kể được dự đoán sẽ cải thiện mức lương thực tế mặc dù giá tiêu dùng tăng. Các biện pháp kích thích của chính phủ dự kiến ​​sẽ có tác động hạn chế, do nhu cầu trong nước, đặc biệt là về dịch vụ và chi tiêu vốn, sẽ thúc đẩy tăng trưởng hơn là xuất khẩu. Bất ổn chính trị có thể ảnh hưởng đến việc thực thi chính sách kinh tế. Nhìn chung, GDP thực tế của Nhật Bản được dự đoán sẽ tăng 1% vào năm 2024.

Xuất nhập khẩu và thương mại

Tuy nổi tiếng với nền công nghiệp chế tạo xuất khẩu, thực chất Nhật Bản là nước nhập siêu trong nhiều năm. Theo thống kê của Bộ Tài Chính Nhật Bản, kim ngạch xuất khẩu của Nhật Bản trong năm 2022 đạt 98.1 nghìn tỷ yên (607 tỷ USD), trong khi kim ngạch nhập khẩu là 118.1 nghìn tỷ yên (731.6 triệu USD).

Năm 2020, Nhật Bản này xuất khẩu chủ yếu là xe hơi (chiếm 12% kim ngạch xuất khẩu), máy móc có chức năng (5.3%), thiết bị phụ tùng bán dẫn (5.1%), phụ tùng xe hơi (4.3%), … đây là đặc trưng của nền kinh tế với thế mạnh về sản xuất ô tô và công nghiệp chế tạo. Ở chiều ngược lại, dầu thô chiếm 10.6% kim ngạch nhập khẩu, khí gas hóa lỏng chiếm 7.8%, than bánh chiếm 5.5% là những mặt hàng được nhập khẩu nhiều nhất vào Nhật Bản. Nhật Bản là đất nước vốn không có nhiều tài nguyên thiên nhiên, do đó, các loại nhiên liệu chiếm tỷ trong rất cao trong kim ngạch nhập khẩu của Nhật Bản.

Đặc biệt trong năm 2022, đối tác xuất khẩu lớn nhất của Nhật Bản là Mỹ (chiếm 18.8% tổng kim ngạch). Trung Quốc xếp hạng 2, với tổng kim ngạch chiếm 18.6%. Ở chiều nhập khẩu, Trung Quốc vẫn là đối tác lớn nhất và chiếm kim ngạch tỷ trọng kim ngạch áp đảo (21.7%) so với các quốc gia khác là Úc (9.8%), Mỹ (9.7%), UAE (5%). Ngoài ra, trong các nước châu Á, Việt Nam là thị trường xuất khẩu và nhập khẩu lớn thứ 7 của Nhật Bản.

Dân số Nhật Bản

Theo báo cáo từ Tổng Vụ Nhật Bản năm 2023, dân số Nhật Bản là 124.4 triệu người, giảm 0.45% so với năm trước đó. Kể từ những năm 1970, tỷ lệ sinh của Nhật Bản luôn duy trì ở mức thấp, và dân số Nhật Bản đã tạo đỉnh vào năm 2010.

Dân số Nhật Bản được dự báo sẽ tiếp tục suy giảm, thậm chí là với tốc độ nhanh hơn trong những năm tiếp theo. Theo Viện nghiên cứu Quốc gia về An sinh Xã hội và các Vấn đề Dân số (Nhật Bản) (2020) dự đoán rằng sự suy giảm dân số của Nhật Bản sẽ tăng nhanh sau năm 2020 và sẽ giảm khoảng 900.000 người mỗi năm cho đến năm 2045. Dân số Nhật Bản được dự báo chỉ còn 106,4 triệu người vào năm 2045, với 55,8 triệu lao động, đặc biệt là những người trong độ tuổi 15-64, giảm 24,7% so với năm 2020.

Tỷ lệ sinh giảm và dân số già của Nhật Bản vẫn sẽ tiếp diễn, và tình trạng thiếu lao động trong nước được dự báo sẽ còn trở nên nghiêm trọng hơn trong tương lai. Ngoài ra, do dân số giảm khiến tiêu thụ nội địa ở Nhật Bản cũng suy giảm theo, thị trường tiêu thụ truyền thống của các công ty Nhật Bản chắc chắn sẽ bị thu hẹp. Đây cũng là một trong những lý do khiến các công ty Nhật Bản ngày càng mở rộng việc thanh lập cơ sản sản xuất và kinh doanh tại nước ngoai để giải quyết vấn đề về lao động và nhu cầu nội địa suy yếu.

Đặc trưng của nền kinh tế Nhật

Quốc gia số 1 thế giới về “Giảm phát”

Hầu hết người Việt Nam đều quen thuộc với cụm từ “lạm phát”, tuy nhiên “giảm phát” là khái niệm khá xa lạ với những người đang không học tập, làm việc trong chuyên ngành kinh tế.

Giảm phát là tinh trạng trái ngược hoàn toàn với lạm phát, hay nói cách khác, đây là tinh trạng nguồn cung cấp hàng hòa và dịch vụ bị dư thừa với với nhu cầu tiêu thụ.

Giảm phát sẽ tạo ra tình trạng giá cả hàng hóa bị sụt giảm do cung nhiều hơn cầu, dẫn đến người dân sẽ ít chi tiêu để chờ giá cả hàng hóa giảm xuống trong tương lai, việc này lại dẫn đến việc các công ty sản xuất lại buộc phải hạ giá bán hoặc sản xuất ít hàng hóa hơn. Và kết quả của quá trinh này là các công ty sẽ cắt giảm nhân công, lương thưởng, và chi tiêu của người dân lại suy giảm. Vòng trơn giảm phát sẽ lại tiếp tục, tạo ra sức phá hoại kinh tế nặng nề.  

Tỷ lệ lạm phát cùng GDP của Nhật Bản đã bước vào chu kì suy giảm kể từ năm 1990, sự sụp đổ của “bong bóng tài sản” vào năm 1991, đi kèm với sự điều hanh sai lầm trong chính sách tiền tệ của ngân hàng Trung Ương Nhật Bản (BOJ) đã khiến quốc gia này rơi vào tinh trạng giảm phát kéo dài đến giai đoạn 2010.

Năm 2023, Nhật Bản có tỷ lệ lạm phát trung bình ước tính là 3,21%, đánh dấu tỷ lệ lạm phát cao nhất ở Nhật Bản trong gần một thập kỷ. Tuy nhiên, con số này vẫn rất thấp so với hầu hết các nền kinh tế lớn khác.

Việc Thủ tướng Shinzo Abe (vừa từ chức do vấn đề sức khỏe vào năm 2020) đắc cử vào năm 2012 đã tạo ra một thập niên phục hồi. Chính sách “Abenomics” với 3 “mũi tên” ba gồm chính sách tài khoa nới lỏng, chinh sách tiền tệ mạnh mẽ và khuyến khích đầu tư tư nhân đã khiến nền kinh tế Nhật Bản phục hồi và cải thiện tình trạng giảm phát tại Nhật Bản. Tuy nhiên, việc thói quen tiết kiệm nhiều hơn chi tiêu đã được hình thành tại Nhật Bản trong nhiều năm đã khiến các chinh sách tiền tệ và tài khóa của chinh phủ trở kém hiệu quả hơn và chính phủ Nhật Bản đã phải phải tốn nhiều nguồn lực hơn để kích thích nền kinh tế, đặc biệt là trong tình hình dịch Covid trong những năm gần đây.

Trong gần 30 năm, sự kết hợp giữa nới lỏng định lượng, lãi suất thấp và mức chi tiêu thấp do lương thấp và dân số già hóa đã khiến Nhật Bản trở thành quốc gia có nợ công cao nhất thế giới tính theo giá trị tuyệt đối và thứ hai thế giới tính theo GDP, sau Venezuela. Theo Bộ Tài Chính Nhật Bản, nợ công của quốc gia này đã chạm ngưỡng kỷ lục 1286 nghìn tỷ yên (tương đương khoảng 8.6 nghìn tỷ USD) trong năm 2023 (tức khoảng 214% GDP). Bất chấp khoản nợ tăng vọt này, Nhật Bản vẫn là nền kinh tế lớn thứ tư trên thế giới, sau Mỹ, Trung Quốc và Đức.

Chủ nợ lớn nhất và đồng tiền dự trữ thứ 2 của thế giới

471.300 tỷ yen (3 nghìn tỷ USD) là giá trị tài sản ròng mà chính phủ quốc gia, các công ty và nhà đầu tư Nhật Bản nắm giữ tại nước ngoài (NFA) trong năm 2023, tăng 12% so với năm 2022. Đây là năm thứ 6 liên tiếp NFA của Nhật Bản tăng trưởng. Tiếp theo đó, chính phủ và các doanh nghiệp, nhà đầu tư từ Đức đứng vị trí thứ hai với tài sản ròng ở nước ngoài là 454.800, Trung Quốc là 2.040 với 412.700 tỷ yen.

Việc các doanh nghiệp, nhà đầu tư và chinh phủ Nhật Bản tiếp tục duy trì ngôi vị đứng đầu thế giới trong 30 năm liên tiếp cho thấy sức ảnh hưởng và vị thế của nền kinh tế Nhật Bản trên toàn cầu.

Ngoài ra, đồng Yên (円), đơn vị tiền tệ chính thức được sử dụng ở Nhật Bản. Đây là đồng tiền dự trữ nhiều thứ 2 thế giới sau đồng USD và được sử dụng trong giao dịch quốc tế nhiều thứ 3 trên thế giới sau USD và đồng EURO. Đây được coi là đại diện cho vị thế và sức mạnh, sức ảnh hưởng của nền công nghiệp chế tạo và xuất khẩu của Nhật Bản.

“Thập niên mất mát” – Dấm chấm hết của chu kì siêu tăng trưởng

Thập niên mất mát là dấu chấm hết cho chu kì phát triển rực rỡ và mạnh mẽ sau giai đoạn phục hồi sau chiến tranh, thời kì GDP Nhật Bản tăng trưởng trung bình 10% mỗi năm. Bong bóng tài sản tại Nhật Bản chỉ mất 5 năm từ 1986 đến 1991 để hình thành nhưng hậu quả đã kéo dài đến tận ngày nay.

Bóng bóng tài sản tại Nhật bắt đầu từ một hiệp ước nổi tiếng “Hiệp ước Plaza” (năm 1985), thông qua đó chính phủ Nhật Bản đã đồng ý với với Mỹ về việc hạ giá đồng USD và tăng giá trị đồng Yen Nhật. Việc này khiến cho người tiêu dùng Nhật Bản trở nên giàu có trong phút chốc và thúc đẩy nhu cầu mua sắm hàng hóa từ nước ngoai tăng đột biến. Tuy nhiên, hệ quả sau đó là giá trị của đồng Yên đã tiếp tục tăng mạnh nằm ngoai khả năng kiểm soát của Ngân hàng Trung Ương (BOJ). Đối mặt với nguy cơ suy thoái kinh tế do đồng yên tăng giá quá mạnh đã thúc đẩy BOJ thực hiện hạ lãi suất điều hanh, việc này đã khiến cung tiền của BOJ ra nền kinh tế lúc này tăng mạnh chưa từng có, dòng tiền đã đổ vào thị trường nhà đất và cổ phiếu khiến chỉ số Nikkei 225 (chỉ số chứng khoán đại diện của Nhật Bản) đạt đỉnh lịch sử gần 39.000 điểm vào năm 1989.

Bong bóng tài sản đã nổ tung vào đầu năm 1990 khi BOJ quyết định nâng lãi suất điều hành và thắt chặt cho vay mua bất động sản do sức ép từ việc giá cả tài sản và hàng hóa tăng phi mã. Giá nhà đất và cổ phiếu đã tuột dốc không phanh và các doanh nghiệp vay nợ với tài sản đảm bảo bằng bất động sản hay cổ phiếu, trái phiếu bắt đầu mất dần khả năng thanh toán, phá sản hoặc cắt giảm nhân sự số lượng lớn, và “Thập niên mất mát” của Nhật Bản bắt đầu.

Gọi là “Thập niên mất mát” nhưng thời kì đáng quên kéo dài đến hơn 15 năm, nền kinh tế Nhật Bản vừa cho những dấu hiệu hồi phục trở lại vào những năm 2006, 2007 thì lại chịu ảnh hưởng lớn từ sự sụp đổ của Bong bóng Nhà đất tại Mỹ (hệ quả của việc cho vay dưới chuẩn), với cái tên nhiều người Nhật thường hay gọi là “Lehman Shock” (Ngân hàng Lehman Brothers tại Mỹ phá sản vào năm 2008, mở đầu cho sự sụp đổ của thị trường nhà đất). Ngoài ra, đến năm 2011, thảm họa kép động đất, sóng thần tại Đông Nhật Bản (Tohoku) lại một lần nữa kéo lùi nền kinh tế đang yếu kém vừa phục hồi sau sau thời kì khó khăn. 

Chủ Nghĩa Tư Bản Kiểu Mới – Kỳ vọng từ chinh quyền mới

Phân phối bình đẳng thu nhập, xây dựng tầng lớp trung lưu lớn mạnh và đưa nền kinh tế trở lại quỹ đạo tăng trưởng là 3 trụ cột chính trong “Chủ nghĩa Tư bản Kiểu mới”, định hướng được Tân Thủ Tướng Nhật Bản Kishida Fumio xem là kim chỉ nam cho việc điều hanh nền kinh tế trong nhiệm kỳ sắp tới.

Thủ tướng Kishida cho rằng chính sách tự do mới đã tạo ra chênh lệch tầng lớp rất lớn giữa người giàu và người nghèo. Đồng thời ông cho rằng để nền kinh tế Nhật Bản có thể quay lại quỹ đạo tăng trưởng thì việc phân phối lại thanh quả tăng trưởng, giúp cho đại bộ phận tầng lớp trung lưu vững mạnh, thúc đẩy tiêu dùng và đầu tư cá nhân trong nước.

Theo thống kê của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Xã hội Nhật, tiền lương trung bình của người dân Nhật đã gần như không tăng kể từ năm 2010. Trong bối cảnh tiền lương ở Nhật Bản vẫn trì trệ và thu nhập của các hộ gia đình giảm nhẹ, ông Kishida cho rằng việc tăng mức lương cơ bản là vấn đề tối quan trọng. Trong một hành động cứng rắn, kể từ tháng 8/2022 chính quyền ông Kishida sẽ thực hiện việc không áp dụng việc giảm thuế “Khuyến khích đầu tư phát triển” (chế độ giảm thuế cho các doanh nghiệp tích cực tái đầu tư vào hoạt động sản đầu tư sản xuất) đối với các doanh nghiệp lớn có mức tăng lương trung bình cho nhân viên dưới 3% trong năm, và 1.5% đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Vẫn còn rất sớm để hiểu rõ và đánh giá sự hiệu quả của “Chủ nghĩa Tư bản Kiểu mới”, tuy nhiên, việc một Thủ tướng với phong cách cứng rắn, sẵn sàng thực hiện những cải cách khi mới vừa nhậm chức đang đem lại một niềm hy vọng lớn cho nền kinh tế Nhật Bản.

Các thách thức trong tương lai

Nhật Bản tuy sẽ đối mặt với 2 vấn đề lớn nhất trong thời gian sắp tới đó là sự già hóa dân số và thích ứng với sự toàn cầu hóa.

Dân số Nhật sẽ xuống dưới mức 90 triệu dân và quy mô dân số chỉ còn 3/4 so với hiện tại vào năm 2055. Sự suy giảm này diễn ra với tốc độ chưa từng có trên thế giới. Trong hoàn cảnh đó, việc duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế là vấn đề rất khó khăn.

Vấn đề thứ hai của Nhật Bản là làm thế nào để thích ứng với quá trình toàn cầu hóa. Lưu lượng người, hàng hóa, tiền bạc, công nghệ và thông tin xuyên biên giới sẽ tiếp tục mở rộng trong tương lai. Làm thế nào để kết hợp tính năng động của việc mở rộng thị trường do toàn cầu hóa mang lại vào Nhật Bản là một vấn đề lớn trong bối cảnh Nhật Bản là quốc gia có độ mở rất cao với kim ngạch xuất nhập khẩu lớn. Việc thúc đẩy xây dựng các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) và Hiệp đinh Đối tác Thương mại (EPA) được dự báo sẽ là nhiệm vụ tối quan trọng trong các nhiệm kì thủ tướng tiếp theo của Nhật Bản để đảm bảo thị trường xuất khẩu hàng hóa và cung ứng tài nguyên, năng lượng.

Về vấn đề nội tại của nền kinh tế, để vượt qua hai thách thức trung và dài hạn của Nhật Bản là cải cách triệt để, đổi mới nền kinh tế và toàn xã hội là sẽ là xu hướng tất yếu.